Hà Nội, TP.HCM lập 'đô thị 15 phút': Nhiều chướng ngại phải vượt

4 giờ trướcBài gốc

Hà Nội là thành phố đầu tiên ở Việt Nam đã luật hóa mô hình “đô thị 15 phút” khi Thủ tướng Chính phủ chấp thuận đề xuất trong quyết định ngày 27.12.2024 phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065.

Khi thành phố muốn tiết kiệm thời gian

Theo đó khu vực phát triển mở rộng đô thị ra phía tây và nam thuộc địa giới hành chính các quận, huyện: Đan Phượng, Hoài Đức, Hà Đông, Thanh Trì, Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm, Thanh Oai, Thường Tín với diện tích 376 km2 được định hướng quy hoạch phát triển mới, đề xuất một số khu vực đô thị nén, mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng) tối ưu hóa tầng cao, thiết lập các khu ở hiện đại mật độ cao, tăng quy mô diện tích không gian xanh và các không gian công cộng tại các khu vực đầu mối giao thông công cộng. Cân đối hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật đối với các khu vực ngoài TOD để đảm bảo phát triển một chuỗi các đô thị hiện đại đồng bộ, tiếp cận nội đô thông qua hệ thống đường sắt đô thị trong vòng 15 phút, có sức thu hút lớn để từng bước giãn mật độ tập trung dân cư, giảm áp lực hạ tầng cơ sở khu vực nội đô lịch sử.

Hồ sơ Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đưa ra lấy ý kiến nhân dân từ 13.3 - 12.4.2026 cho biết Hà Nội đã xác định rõ 70% nhà ga metro phải có không gian TOD bán kính 800m với FAR (hệ số sử dụng đất) > 3,0; Value Capture (thu giá trị gia tăng từ đất) đóng góp 20 - 30% vốn metro; xây dựng 3 - 5 đô thị theo mô hình TOD là hình mẫu “đô thị 15 phút” đạt tiêu chuẩn quốc tế… Ưu tiên phát triển mô hình đô thị nén tại các khu vực kết nối đường sắt đô thị. Cho phép tăng mật độ xây dựng và tầng cao (40 - 50 tầng) tại các điểm nén này để giải phóng diện tích mặt đất cho cây xanh và không gian công cộng, hình thành các “đô thị 15 phút”.

Hà Nội định hướng phát triển đô thị mới và khu liên hợp thể thao theo mô hình tiếp cận nội đô thông qua hệ thống đường sắt đô thị trong vòng 15 phút. Trong ảnh: Khu đô thị thể thao Olympic quy mô 9.171 ha, dân số dự kiến khoảng 751.000 người, khởi công tháng 12.2025 trên địa bàn 11 xã của thành phố Hà Nội. Ảnh: Đinh Hà

TP.HCM tuy chưa cụ thể mô hình “đô thị 15 phút” như Hà Nội nhưng hồ sơ đồ án điều chỉnh quy hoạch chung TP.HCM đến năm 2040, tầm nhìn đến năm 2060 (Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 11.6.2025) cũng đã định hướng “đô thị 15 - 20 phút”. Theo đó TP.HCM sẽ tổ chức khoảng 60 lưu vực sống và làm việc trong bán kính 15 - 20 phút di chuyển (khoảng 5 km).

Tại đề cương điều chỉnh chương trình phát triển nhà ở TP.HCM giai đoạn 2021 - 2030; xây dựng kế hoạch phát triển nhà ở TP.HCM giai đoạn 2026 - 2030 (Sở Xây dựng sẽ trình UBND TP.HCM trước ngày 20.5.2026), TP.HCM định hướng đối với các khu dân cư mới ưu tiên nhà ở xã hội, nhà ở công nhân và phát triển đô thị theo mô hình TOD nhằm giải quyết nhu cầu nhà ở ngày càng tăng. Theo đó các dự án nhà ở xã hội sẽ được quy hoạch gần khu công nghiệp, khu việc làm và các tuyến giao thông công cộng, có khoảng cách từ nơi ở đến nơi làm việc trong khoảng 20 - 30 phút.

Bảy trụ cột chính của “đô thị 15 phút”

ThS-KTS. Vũ Hoàng Yến (giảng viên Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) cho biết khái niệm “đô thị 15 phút” được giới thiệu bởi Carlos Moreno - một giáo sư Pháp gốc Colombia. Mô hình này nhấn mạnh tái cấu trúc không gian đô thị sao cho mọi cư dân có thể tiếp cận được. Hầu hết các dịch vụ cơ bản và nhu cầu hàng ngày trong vòng 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp từ nhà của họ. Ý tưởng này không chỉ nhằm giảm thiểu thời gian và chi phí di chuyển mà còn góp phần giảm lượng khí thải CO2, tăng cường sức khỏe cộng đồng và cải thiện chất lượng cuộc sống đô thị.

Mô hình “đô thị 15 phút” dựa trên 7 trụ cột:

Khoảng cách - sự gần gũi: Giảm phụ thuộc phương tiện giao thông cá nhân thông qua cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ và nhu cầu hàng ngày bằng cách đi bộ hoặc đi xe đạp. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường mà còn thúc đẩy một lối sống khỏe mạnh hơn.

Mật độ: Mật độ cao hơn giúp hỗ trợ sự gần gũi và đa dạng, từ đó tạo điều kiện tiếp cận dễ dàng hơn đến các dịch vụ và tiện ích. Tuy nhiên việc này cần được quản lý cẩn thận để tránh quá tải, giữ cho không gian sống đô thị khả thi và dễ chịu.

Đa dạng: Tạo ra một môi trường sống đa chức năng, nơi cư dân có thể làm việc, học tập, mua sắm và giải trí trong cùng khu vực. Sự đa dạng này giúp tăng cường gắn kết cộng đồng và khả năng phục hồi của đô thị.

Số hóa: Công nghệ thông minh như dữ liệu lớn và internet vạn vật không chỉ cho phép các nhà quy hoạch và cư dân tiếp cận thông tin theo thời gian thực và tham gia tích cực vào quá trình quy hoạch, mà còn tăng cường khả năng sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên.

Tỷ lệ con người: Khái niệm này ủng hộ thiết kế lại không gian công cộng vì lợi ích của người dân. Nó thúc đẩy đầu tư vào đường đi bộ và đi xe đạp để người dân có thể giải quyết nhu cầu hàng ngày của họ trong khoảng cách 15 phút đi bộ hoặc đạp xe.

Tính linh hoạt: Chuyển đổi các không gian công cộng và bán công cộng đơn chức năng thành các khu vực đa mục đích nhằm tối đa hóa sử dụng các tòa nhà và không gian. Nó nhằm phân công vai trò đa mục đích cho các không gian công cộng và bán công cộng đang được sử dụng cho một mục đích cụ thể tại một thời điểm cụ thể trong ngày hoặc vào những ngày nhất định.

Khả năng kết nối: Tạo sự kết nối giữa các khu dân cư bằng phương tiện giao thông công cộng giúp tránh các khu dân cư bị cô lập và các khu ổ chuột. Trong các khu vực lân cận thành phố kéo dài 15 phút, các phương thức di chuyển tích cực như đi bộ và đi xe đạp được kết hợp với phương tiện giao thông công cộng, tăng hiệu quả giao thông công cộng và giải quyết các kết nối dặm đầu/cuối.

“Mô hình “đô thị 15 phút” đã trở thành một phần quan trọng trong kế hoạch phát triển của nhiều thành phố như Paris (Pháp), Melbourne (Úc), Barcelona (Tây Ban Nha), Portland (Mỹ)…

Những thách thức của “đô thị 15 phút”

ThS-KTS. Thái Vũ Mạnh Linh (Công ty CP Kiến trúc quốc tế Times Mirror) cho biết quá trình áp dụng mô hình “đô thị 15 phút” tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức đặc thù xuất phát từ đặc điểm quy hoạch, hạ tầng và văn hóa.

Thách thức hạ tầng thể hiện qua tình trạng quy hoạch thiếu đồng bộ tại các đô thị lớn. Theo số liệu năm 2023 của Bộ Xây dựng, chỉ khoảng 15% tuyến đường tại Hà Nội và TP.HCM có đủ vỉa hè cho người đi bộ trong khi hệ thống giao thông công cộng chỉ đáp ứng 10 - 15% nhu cầu di chuyển. Mật độ xe máy cao (trên 500 xe/1.000 dân) tạo áp lực lớn lên hạ tầng giao thông.

Thách thức quy hoạch xuất phát từ mô hình phân khu chức năng cứng nhắc trong quy hoạch truyền thống. Các quy chuẩn QCVN 01:2021/BXD vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể cho phát triển đa chức năng theo mô hình “đô thị 15 phút”. Tình trạng phân lô bán nền phổ biến dẫn đến thiếu không gian công cộng và dịch vụ đô thị thiết yếu. Hạn chế năng lực quản lý thể hiện qua sự phân mảnh giữa các sở, ngành tại địa phương. Thiếu cơ chế phối hợp liên ngành giữa các lĩnh vực quy hoạch, giao thông, môi trường và đầu tư. Năng lực triển khai các dự án đô thị thông minh tại nhiều địa phương còn hạn chế...

Thách thức tài chính đặc biệt nghiêm trọng khi ngân sách đô thị hạn hẹp và phụ thuộc nhiều vào nguồn thu từ đất đai. Chi phí giải phóng mặt bằng cao (chiếm 30 - 70% tổng vốn đầu tư) làm tăng khó khăn trong cải tạo đô thị. Rào cản văn hóa - xã hội bao gồm thói quen sử dụng xe máy, tâm lý chuộng nhà mặt phố và thiếu ý thức về không gian công cộng.

“Triển khai mô hình “đô thị 15 phút” tại Việt Nam đòi hỏi một phương pháp tiếp cận có hệ thống và linh hoạt, được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh đặc thù của các đô thị Việt Nam. Sự kết hợp hài hòa giữa cải tạo, nâng cấp các khu vực hiện hữu và phát triển các khu vực mới theo nguyên tắc đa chức năng và hỗn hợp là yếu tố then chốt để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của mô hình”, KTS. Thái Vũ Mạnh Linh nhận định.

TP.HCM đang thúc đẩy phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng dọc các tuyến metro, là tiền đề quan trọng để hình thành các “đô thị 15 phút”. Ảnh: Nhật Thịnh

Theo KTS. Vũ Hoàng Yến, mô hình “đô thị 15 phút” mang lại tầm nhìn hấp dẫn về tương lai của quy hoạch đô thị, nơi cư dân có thể tiếp cận mọi nhu cầu hàng ngày trong vòng 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp. Tuy nhiên chuyển đổi thành phố hiện hữu thành mô hình này vẫn gặp những thách thức: vấn đề quy hoạch và quy định đô thị (nhiều thành phố có hệ thống quy hoạch và quy định đã lỗi thời), phản đối từ cộng đồng và doanh nghiệp (một số cộng đồng và doanh nghiệp có thể phản đối các biện pháp như hạn chế xe hơi hay thay đổi mục đích sử dụng đất vì lo sợ ảnh hưởng lợi ích kinh tế hoặc giảm sự tiện lợi); tài chính và đầu tư (phát triển cơ sở hạ tầng mới và cải tạo không gian đô thị đòi hỏi một lượng đầu tư đáng kể mà không phải tất cả thành phố đều có khả năng chi trả); bất bình đẳng và tiếp cận (cần thiết kế để đảm bảo công bằng và tiếp cận, tránh tình trạng chỉ những khu vực giàu có mới có thể hưởng lợi từ mô hình này)...

Một số khuyến nghị chính sách và quy hoạch

Theo KTS. Thái Vũ Mạnh Linh, thành công của quá trình triển khai mô hình “đô thị 15 phút” phụ thuộc vào sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương và địa phương cùng sự tham gia tích cực của cộng đồng và khu vực tư nhân. Cần ưu tiên tập trung cải thiện hạ tầng đi bộ, phát triển hệ thống giao thông công cộng cỡ nhỏ linh hoạt và điều chỉnh các quy định quy hoạch theo hướng linh hoạt hơn. Song song đó xây dựng một lộ trình dài hạn với các bước đi cụ thể và khả thi, góp phần thúc đẩy phát triển đô thị bền vững và nâng cao chất lượng sống cho người dân…

KTS. Vũ Hoàng Yến cho biết Việt Nam đang trải qua quá trình đô thị hóa nhanh chóng, với các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM chứng kiến tăng trưởng dân số và phát triển đô thị mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, áp dụng mô hình “đô thị 15 phút” có thể mang lại nhiều lợi ích, từ cải thiện chất lượng cuộc sống đến giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường.

Một số khuyến nghị giải pháp về chính sách và quy hoạch để hỗ trợ triển khai hiệu quả mô hình này tại Việt Nam:

Cập nhật và linh hoạt hóa quy hoạch đô thị: Việt Nam cần cập nhật các quy hoạch đô thị hiện hành để phản ánh mục tiêu của mô hình “đô thị 15 phút”, bao gồm tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ và tiện ích cũng như tối ưu hóa không gian sống cho phép di chuyển bằng phương tiện không gây ô nhiễm. Chính phủ cần linh hoạt hóa quy định sử dụng đất để khuyến khích sự phát triển của các dịch vụ đa dạng trong cùng một khu vực, giúp cư dân có thể tiếp cận tất cả nhu cầu hàng ngày mà không cần di chuyển xa. Yêu cầu quy hoạch chuẩn theo đơn vị ở mà Việt Nam đang áp dụng, trong phạm vi đơn vị ở ưu tiên giao thông xe đạp và đi bộ.

Phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đa dạng: Xây dựng và nâng cấp mạng lưới đường đi bộ và đường xe đạp cũng như cải thiện hệ thống giao thông công cộng để khuyến khích cư dân sử dụng các phương tiện di chuyển bền vững. Đầu tư vào hệ thống giao thông công cộng hiện đại và hiệu quả, bao gồm xe buýt nhanh, tàu điện ngầm, tàu điện trên cao… để cung cấp lựa chọn hấp dẫn thay thế cho việc sử dụng xe cá nhân.

Phát triển đô thị xanh: Tạo điều kiện xây dựng các công trình xanh, công viên đô thị để cải thiện chất lượng không khí và tạo không gian xanh cho cư dân. Phát triển không gian công cộng như quảng trường, công viên, khu vui chơi để khuyến khích hoạt động cộng đồng và tạo điều kiện cho lối sống khỏe mạnh.

Tham gia cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương: Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quá trình quy hoạch và phát triển đô thị, từ đó đảm bảo rằng các dự án và chính sách phản ánh nhu cầu và mong muốn của cư dân. Hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như các sáng kiến kinh tế cộng đồng để tạo ra việc làm và dịch vụ đa dạng ngay trong khu vực cư trú, từ đó giảm nhu cầu di chuyển xa…

“Áp dụng các gợi ý giải pháp về chính sách và quy hoạch Việt Nam có thể tạo ra các đô thị bền vững, thân thiện môi trường và đáng sống, nơi mọi cư dân đều có thể tiếp cận nhu cầu hàng ngày một cách dễ dàng và hiệu quả”, KTS. Vũ Hoàng Yến nhấn mạnh.

Phạm Tuấn - Nguyễn Khải

Nguồn Người Đô Thị : https://nguoidothi.net.vn/ha-noi-tp-hcm-lap-do-thi-15-phut-nhieu-chuong-ngai-phai-vuot-52176.html