Hoạt động não bộ thay đổi khi thực hành thiền Samatha và Vipassanā

3 giờ trướcBài gốc

Nghiên cứu được thực hiện và quan sát trên 12 vị Tăng sĩ Phật giáo Theravāda có kinh nghiệm thiền định sâu dày. Các vị được quan sát khi thực hành hai hình thức thiền cổ điển: samatha (thiền chỉ, tập trung vào sự tĩnh lặng) và vipassanā (thiền quán, phát triển tuệ minh sát).

Được công bố trên tạp chí trực tuyến Neuroscience of Consciousness, một trong những phát hiện quan trọng của nghiên cứu cho thấy cả hai hình thức thiền đều làm tăng độ phức hợp của tín hiệu thần kinh so với trạng thái nghỉ của não bộ. Nói cách khác, trong khi thiền định, hoạt động của não trở nên đa dạng và giàu thông tin hơn.

Trong phần tóm tắt, các nhà nghiên cứu đến từ Đại học Montreal và Cơ quan Nghiên cứu Quốc gia Italia nhận định: “Trong khi những lợi ích của thiền định ngày càng được công nhận, các cơ chế cốt lõi liên quan đến thần kinh của phương pháp này vẫn chưa được hiểu rõ. Vì vậy, chúng tôi đã khảo sát các tín hiệu của não bộ ở những vị Tăng sĩ Phật giáo có kinh nghiệm trong khi họ thực hành hai phương pháp thiền phổ biến là samatha và vipassanā, tương ứng với kỹ thuật chú tâm tập trung và quan sát mở bằng cách kết hợp kỹ thuật từ não đồ không gian nguồn (source-space magnetoencephalography) với các phương pháp xử lý tín hiệu tiên tiến và công cụ học máy. Nghiên cứu này cung cấp một đánh giá chưa từng có về vai trò của các dao động não, độ phức hợp và trạng thái tới hạn trong thiền định”.

Các hành giả trong nghiên cứu thuộc truyền thống rừng Thái Lan của Phật giáo Theravāda, một truyền thống được phục hưng vào đầu thế kỷ XX bởi các bậc thiền sư nổi tiếng như Ajahn Sao Kantasīlo, Ajahn Mun Bhuridatta và Ajahn Chah. Truyền thống này nổi tiếng với sự nghiêm mật trong giới luật và tập trung mạnh mẽ vào sự thực hành thiền định trực tiếp, hơn là nghiên cứu học thuật. Các hành giả thường sống trong những môi trường thiên nhiên tĩnh lặng, biệt lập, để tu tập, nuôi dưỡng chánh niệm và sự tỉnh thức.

Mười hai vị Tăng sĩ tham gia nghiên cứu hiện đang cư trú tại tu viện Santacittarama Monastery gần Rome. Đây là tu viện đầu tiên của truyền thống này được thành lập tại khu vực Địa Trung Hải. Mỗi vị Tăng sĩ có trung bình hơn 15.000 giờ thực hành thiền định chính thức. Thông qua việc nghiên cứu những dữ liệu thu được từ của những hành giả tu hành miên mật này, các nhà khoa học có thể ghi nhận những xung động thần kinh liên quan đến quá trình tu tập thiền định dài hạn trong đời sống tu viện.

Để khảo sát hoạt động của não bộ, các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp từ não đồ (magnetoencephalography – MEG), một kỹ thuật ghi nhận các từ trường cực nhỏ được tạo ra bởi hoạt động thần kinh. Trái với quan niệm phổ biến cho rằng thiền làm “lắng dịu” hoạt động não bộ, kết quả nghiên cứu cho thấy thiền định thực ra đã kiến tạo một trạng thái tổ chức và hoạt động linh hoạt hơn trong não. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này phản ánh sự gia tăng tính linh hoạt thần kinh và khả năng xử lý thông tin tinh tế của não bộ.

Khác với kỹ thuật chụp cộng hưởng từ MRI, MEG hoạt động như một thiết bị “lắng nghe” thụ động, hoàn toàn trong trạng thái im lặng, và có thể phát hiện những từ trường cực kỳ yếu do hoạt động điện của não tạo ra. Khi đầu của hành giả được đặt vào một thiết bị hình mũ chứa hàng trăm cảm biến siêu nhạy, các nhà khoa học có thể ghi lại những biến đổi cực nhanh của hoạt động thần kinh với độ chính xác tới từng mili giây, khi sự chú tâm của các vị chuyển từ sự tĩnh lặng của samatha sang sự quán sát của vipassanā.

Nghiên cứu cũng khảo sát một khái niệm quan trọng trong vật lý và khoa học phức hợp gọi là “động lực tới hạn” (critical dynamics), một trạng thái mà hệ thống vận hành ở ranh giới tinh tế giữa trật tự và hỗn loạn. Nhiều nhà khoa học thần kinh cho rằng não bộ hoạt động hiệu quả nhất khi ở gần trạng thái “tới hạn” này.

Cả samatha và vipassanā đều tạo ra những thay đổi có thể đo lường được về mức độ gần hay xa của não bộ đối với trạng thái cân bằng này, nhưng theo những cách khác nhau. Điều đó cho thấy mỗi kỹ thuật thiền có thể gắn liền với những mô hình động lực thần kinh riêng biệt, dù cả hai đều bắt nguồn từ cùng một truyền thống thiền định.

Cụ thể, khi thực hành vipassanā, hoạt động của não bộ có xu hướng tiến gần đến trạng thái “tới hạn”, tức là trạng thái cân bằng rất tinh tế giữa trật tự và hỗn loạn, nơi não có thể xử lý thông tin một cách linh hoạt và hiệu quả nhất. Trong khi đó, samatha lại liên hệ với một trạng thái ổn định và yên tĩnh hơn, nằm dưới ngưỡng tới hạn này. Điều đó cho thấy hai phương pháp thiền tuy cùng thuộc một truyền thống nhưng có thể tạo ra những kiểu vận hành khác nhau của não bộ.

Trong nhiều thập niên trước, một số nghiên cứu về thiền từng cho rằng khi thiền sâu, sóng não gamma (loại sóng não tần số cao liên quan đến sự tập trung và nhận thức) sẽ tăng lên. Tuy nhiên, nghiên cứu mới này đã phân tích kỹ hơn và tách biệt rõ giữa các sóng não có nhịp điệu và hoạt động nền của não. Khi đo lường chính xác theo cách này, kết quả cho thấy cường độ sóng gamma thực tế lại giảm trong khi thiền; như vậy, các nghiên cứu trước có thể đã nhầm lẫn giữa những loại hoạt động não khác nhau. Những phát hiện mới mở ra một cách hiểu tinh vi và phức hợp hơn về việc thiền định sâu có thể tái cấu trúc các mô hình hoạt động của não bộ như thế nào.

Mặc dù nghiên cứu không nhằm đánh giá mức độ chứng ngộ tâm linh, nhưng các kết quả của nó vẫn tương hợp với những mô tả lâu đời của Phật giáo về thiền định như một sự rèn luyện đưa tâm đến trạng thái sáng tỏ, quân bình và nhận thức tinh tế.

Một phát hiện đặc biệt đáng chú ý đối với những hành giả lâu năm là các vị Tăng sĩ có kinh nghiệm thiền sâu hơn cho thấy sự khác biệt hơn giữa trạng thái thiền và trạng thái nghỉ của não bộ. Điều này cho thấy rằng thực hành thiền lâu dài có thể dần dần tái tổ chức cấu trúc nền của não, khiến những phẩm chất được nuôi dưỡng trong thiền, như chánh niệm, sáng suốt và quân bình, ngày càng biểu hiện tự nhiên ngay cả ngoài thời thiền chính thức.

(Theo buddhistdoor.net)

Phổ Tịnh tổng hợp/Báo Giác Ngộ

Nguồn Giác ngộ : https://giacngo.vn/hoat-dong-nao-bo-thay-doi-khi-thuc-hanh-thien-samatha-va-vipassana-post79092.html