Hòn Đá vía trong tâm thức đồng bào vùng cao

3 giờ trướcBài gốc

Thầy Mo cúng hòn Đá vía trong Lễ hội Mường Xia năm 2026.

Ngược dòng sông Luồng về với vùng biên ải xứ Thanh, có một vùng đất mang tên Mường Xia. Đây không chỉ là nơi hội tụ của cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, mà còn là mảnh đất lưu giữ huyền thoại về lòng trung quân ái quốc qua hình tượng Hòn Đá vía.Trong tư duy của người Thái, mọi vật hữu hình đều có vía (khoẳn). Một người có vía, một ngôi nhà có vía và một cộng đồng muốn hưng thịnh cũng cần một cái vía chung để giữ cho vượng khí không bị tán lạc. Giữa muôn vàn vật hữu hình, người xưa chọn đá – vật liệu cứng cỏi nhất để làm nơi an trú lý tưởng cho cái vía thiêng liêng ấy.Hòn Đá vía tại Mường Xia gắn liền với Tướng quân Tư Mã Hai Đào. Theo truyền thuyết, ông là người có công lớn trong việc dẹp giặc ngoại xâm, khai khẩn đất hoang và đặt nền móng cho cuộc sống ấm no của đồng bào vùng biên viễn. Khi vị tướng quân về với tổ tiên, người dân tin rằng khí phách của ông đã hóa thân vào khối đá lớn để tiếp tục canh giữ bản mường. Từ đó, hòn Đá vía không chỉ là một thực thể địa chất, mà là “linh hồn” chủ tể của cả một vùng biên cương.

Hòn Đá vía được người dân bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy gìn giữ tại khuôn viên trung tâm.

Hằng năm, khi hoa ban nở trắng rừng và tiết trời vào độ mùng 9, mùng 10 tháng hai âm lịch, lễ hội Mường Xia lại được tổ chức tưng bừng. Đây là thời khắc thiêng liêng nhất để con cháu thực hiện các nghi thức tri ân quanh hòn Đá vía.Tâm điểm của lễ hội là nghi thức “tắm đá”. Trong âm vang rộn rã của cồng chiêng, những thầy mo uy tín nhất bản sẽ đại diện cho dân mường thực hiện lễ tẩy trần cho thần Đá. Nước dùng để “tắm đá” phải là nước tinh khiết lấy từ nguồn suối sâu, nấu cùng các loại lá thơm từ rừng già. Sau khi được lau chùi sạch sẽ, hòn đá được quấn lên mình những dải vải thổ cẩm rực rỡ nhất, những tấm vải được dệt từ bàn tay khéo léo và lòng thành kính của các thiếu nữ Thái.Lễ vật dâng lên không cầu kỳ xa hoa nhưng là những gì tinh túy nhất của núi rừng, như: Lợn đen, gà thiến, rượu cần, xôi ngũ sắc. Hòa cùng làn hương thơm, lời khấn của thầy mo vang lên trầm bổng, xuyên qua vách đá, gửi gắm ước nguyện, cầu cho vía bản luôn mạnh, người già dẻo dai như gân rừng, trẻ nhỏ lớn nhanh như măng mọc và đặc biệt là giữ cho biên giới luôn bình yên...

Đoàn rước vía Đá về đền thờ Tư Mã Hai Đào trong Lễ hội Mường Xia năm 2026.

Tín ngưỡng thờ đá của đồng bào vùng cao không chỉ dừng lại ở những điển tích anh hùng, mà còn len lỏi vào từng hơi thở của đời sống lao động. Ngày xưa, khi cuộc sống còn phụ thuộc hoàn toàn vào nương rẫy, hòn đá nhỏ chính là hiện thân của thần Thổ địa. Trên những sườn đồi dựng đứng, người dân thường đặt một hòn đá ở vị trí cao nhất của khu ruộng. Họ thắp hương, dâng rượu với niềm tin giản dị, đá sẽ giữ cho đất không bị lở, giữ cho nước không bị cạn và hạt ngô, hạt lúa sẽ chắc như hòn đá vậy. Đó là một thế giới quan nhân văn sâu sắc, của hệ sinh thái, chung sống hòa hợp và tôn trọng từng nhành cây, ngọn cỏ, khối đá của người dân các bản làng vùng cao xứ Thanh.Thú vị hơn, đá còn theo chân con người về tận hiên nhà. Những hòn đá nhẵn thín, đẹp mắt được nhặt từ suối nguồn mang về đặt bên bếp lửa nhà sàn. Hòn đá ấy trở thành “người bạn” giữ nhiệt, chứng kiến những bữa cơm đầm ấm, những câu chuyện kể đêm khuya của ông bà cho con cháu. Đá giữ hơi ấm cho bếp và cũng giữ lửa cho tình cảm gia đình thêm bền chặt qua bao mùa rẫy.Có thể thấy, tục thờ hòn Đá vía hay tín ngưỡng thờ đá nói chung là một di sản văn hóa vô giá. Nó phản ánh tâm thế sống biết ơn của đồng bào vùng cao đối với đất mẹ. Trong một thế giới hiện đại với nhiều biến động, khi những giá trị vật chất đôi khi lấn át tinh thần, hình ảnh hòn đá vẫn đứng đó vững chãi và bao dung.Hòn Đá vía không chỉ là niềm tin đơn thuần, mà là biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Nó nhắc nhở mỗi cá nhân về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, về trách nhiệm bảo vệ biên cương và bản sắc văn hóa dân tộc.Đá không nói nhưng đá nghe tất cả và hiểu tất cả. Giữ gìn linh hồn của đá chính là giữ gìn phần hồn cốt tinh túy nhất của bản sắc vùng cao. Những hòn đá vía ấy sẽ mãi là điểm tựa tâm linh, giúp đồng bào vững vàng bước tiếp trên hành trình gìn giữ non sông, để tiếng cồng chiêng Mường Xia mãi mãi ngân vang giữa đại ngàn xanh thẳm.

Bá Phượng

Nguồn Thanh Hóa : https://vhds.baothanhhoa.vn/hon-da-via-trong-tam-thuc-dong-bao-vung-cao-42918.htm