Huế và bài toán 'Thành phố 15 phút'

2 giờ trướcBài gốc

Nghe có vẻ giống một đô thị lý tưởng. Nhưng để những điều “có sẵn” đó trở thành một lối sống – nơi người dân không cần phụ thuộc vào xe máy – lại là câu chuyện khác.

TP Huế nhìn từ trên cao. Nguồn: Bui Ngoc Long, 2024

Khái niệm “thành phố 15 phút” – nơi mọi nhu cầu thiết yếu đều có thể tiếp cận trong vòng 15 phút đi bộ hoặc đạp xe – không còn xa lạ trên thế giới. Nhưng tại Việt Nam, đó vẫn là một ý tưởng khá mới.

Vậy “Thành phố 15 phút” là gì?

Khái niệm “thành phố 15 phút”, do Giáo sư Carlos Moreno đề xuất năm 2016, hướng đến việc mọi nhu cầu thiết yếu như sống, làm việc, học tập, chăm sóc sức khỏe hay giải trí đều có thể tiếp cận trong vòng 15 phút đi bộ hoặc đạp xe. Mô hình này trở nên nổi tiếng toàn cầu khi được thị trưởng Anne Hidalgo áp dụng tại Paris trong đại dịch COVID-19, với mục tiêu giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và nâng cao chất lượng sống đô thị.

Các thành phần cốt lõi của mô hình thành phố 15 phút. Nguồn: Han Seunghoon - Chaire ETI, 2019

Với Huế, điều đáng chú ý là thành phố này sở hữu khá nhiều điều kiện thuận lợi để tiến gần mô hình “thành phố 15 phút”. Quy mô đô thị nhỏ, địa hình bằng phẳng, mật độ dân cư không quá đông đúc như nhiều thành phố lớn khác ở Việt Nam giúp việc di chuyển bằng đi bộ hoặc xe đạp trở nên khả thi hơn. Bên cạnh đó, những không gian xanh đặc trưng như hai bờ sông Hương tạo nên lợi thế hiếm có về môi trường sống và cảnh quan đô thị.

Tại nhiều khu vực trung tâm, trường học, bệnh viện, chợ, quán ăn hay công viên đều nằm trong bán kính có thể đi bộ. Xét về khoảng cách và khả năng tiếp cận các tiện ích thiết yếu, Huế đang có nhiều lợi thế tự nhiên để phát triển theo hướng đô thị “mọi thứ ở gần nhau hơn”.

Các dịch vụ thiết yếu trong bán kính 15 phút đi bộ ở Trung Tâm TP Huế. Nguồn: Tác giả

Tuy nhiên, khoảng cách gần không đồng nghĩa với việc người dân có thể dễ dàng tiếp cận các tiện ích hằng ngày. Một trong những rào cản lớn nhất để Huế tiến tới mô hình “thành phố 15 phút” nằm ở hạ tầng dành cho người đi bộ.

Vỉa hè

Đi bộ ở Huế – cũng như nhiều đô thị Việt Nam – không phải lúc nào cũng dễ chịu.

Nhiều tuyến đường trung tâm, vỉa hè bị lấn chiếm bởi hàng quán, xe máy, hoặc xuống cấp, đứt đoạn. Người đi bộ buộc phải bước xuống lòng đường, chia sẻ không gian với dòng xe cộ. Việc băng qua đường đôi khi trở thành một “kỹ năng sinh tồn” hơn là một hành vi thường nhật.

Vỉa hè đường Bà Triệu – Huế. Nguồn: Tác giả

Trong bối cảnh đó, xe máy vẫn là lựa chọn hợp lý nhất: nhanh, linh hoạt và quen thuộc. Chưa kể giá thành xe máy phù hợp với hầu hết mọi người dân, từ người dân lao động đến học sinh, sinh viên, người đi làm, …

Không khó hiểu khi ngay cả những quãng đường chỉ 1–2 km, phần lớn người dân vẫn chọn đi xe máy thay vì đi bộ.

Người dân sử dụng xe máy là phương tiện mưu sinh mỗi ngày. Nguồn: Hoang Dung, 2021

Thời tiết: rào cản vô hình nhưng rất thật

Nếu hạ tầng là rào cản hữu hình, thì thời tiết Huế là một thử thách không kém phần khắc nghiệt.

Mùa hè, nhiệt độ có thể vượt 38°C. Mùa mưa kéo dài với những đợt ngập lụt khiến việc di chuyển trở nên bất tiện. Trong điều kiện đó, việc khuyến khích người dân đi bộ hay đạp xe không chỉ là câu chuyện quy hoạch, mà còn là bài toán thích ứng khí hậu.

Mùa lụt ở Huế. Nguồn: Báo Lao Động, 2023

Khách du lịch ở Huế mùa nắng nóng. Nguồn: Phuc Dat, 2024

Một con đường thiếu bóng cây, không có mái che, không có điểm dừng chân nghỉ ngơi, ... dưới cái nắng gắt miền Trung – khó có thể trở thành lựa chọn hấp dẫn, dù khoảng cách có ngắn đến đâu. Điều đáng chú ý là, theo một số khảo sát, phần lớn người dân Huế sẵn sàng đi bộ hoặc đạp xe nhiều hơn – nếu hạ tầng đủ tốt và các tiện ích đủ gần.

Nói cách khác, rào cản không nằm hoàn toàn ở thói quen, mà ở việc lựa chọn thay thế chưa đủ hấp dẫn. Một thành phố 15 phút không đòi hỏi phải loại bỏ xe máy. Nó chỉ cần tạo ra một lựa chọn khác – tiện lợi, an toàn và dễ chịu hơn – để người dân tự nguyện thay đổi thói quen di chuyển hàng ngày của mình.

Sự thay đổi tần suất sử dụng phương tiện giao thông trong TP 15 phút. Nguồn: Monika Fronczak, 2023

Huế cần gì để “đi được 15 phút”?

Thay vì những dự án lớn và tốn kém, hành trình này có thể bắt đầu từ những thay đổi nhỏ:

Một vỉa hè đủ rộng, liên tục và không bị lấn chiếm.
Những tuyến đường có bóng cây hoặc mái che, chỗ dừng chân, máy bán nước tự động, …
Làn xe đạp an toàn, tách biệt và liên tục.
Mở rộng hệ thống xe đạp công cộng, đồng thời tích hợp ứng dụng trên điện thoại giúp người dân dễ dàng tìm kiếm các dịch vụ thiết yếu trong bán kính 15 phút.
Các không gian công cộng nhỏ, dễ tiếp cận trong từng khu dân cư.

Về trung và dài hạn, Huế cần tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng “mọi thứ ở gần nhau hơn”, nơi nhà ở, dịch vụ và tiện ích công cộng được bố trí đan xen thay vì tách biệt. Song song đó là các giải pháp hạn chế dần phương tiện cá nhân, thúc đẩy giao thông công cộng và khuyến khích người dân đi bộ, đạp xe. Thành phố cũng cần đẩy mạnh hợp tác công – tư để huy động nguồn lực cho hạ tầng đô thị, đồng thời tăng khả năng thích ứng khí hậu thông qua phục hồi hệ thống sông ngòi và mở rộng không gian xanh.

Hình tham khảo cho lề đường đi bộ. Nguồn: Zhang Zin, (n.d.).

Hình tham khảo cho điểm đợi xe buýt ở Huế. Nguồn: Nguyễn Ngọc Tùng và nhóm nghiên cứu, 2024

Câu chuyện không chỉ của quy hoạch

Với vị thế là đô thị trực thuộc Trung ương và mục tiêu trở thành “đô thị di sản đặc trưng của Việt Nam, trung tâm lớn của khu vực Đông Nam Á” vào năm 2030, Huế đang đứng trước cơ hội quan trọng để định hình một mô hình phát triển đô thị khác biệt.

Một thành phố đáng sống không chỉ được đo bằng những công trình quy mô lớn, mà còn ở khả năng đáp ứng các nhu cầu thiết yếu hằng ngày của người dân một cách thuận tiện, gần gũi và an toàn.

Khi người dân có thể đi bộ, đạp xe, sử dụng phương tiện công cộng một cách thoải mái, an toàn và tự nhiên trong chính thành phố của mình, khi đó, 15 phút không còn là một khái niệm – mà trở thành một trải nghiệm sống.

Thúy Hiền

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/hue-va-bai-toan-thanh-pho-15-phut-post1843225.tpo