Khi niềm tin vào chuỗi cung ứng lung lay

3 giờ trướcBài gốc

Điều khiến doanh nghiệp dệt may lo ngại không chỉ là giá cả mà còn là sự bất định. Nguồn: vitajeans.com

Nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng

Chi phí logistics đang tăng vọt, nguyên vật liệu tăng thêm 8-18%. Nhưng điều khiến doanh nghiệp dệt may lo ngại không chỉ là giá cả mà còn là sự bất định.

“Nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng là hiện hữu khi chúng tôi đặt hàng nhưng nhà cung cấp không trả lời chính xác thời gian giao. Họ chỉ nói “dự kiến”, vì bản thân họ cũng đang gặp khó khăn”, ông Phạm Văn Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH Việt Thắng Jean nói.

Thời gian giao nhận kéo dài, đơn hàng cũng đứng trước nguy cơ thay đổi. Trước đây, doanh nghiệp dệt may làm trọn đơn hàng theo mùa, còn bây giờ phải chia nhỏ đơn hàng, sản xuất theo nhu cầu thị trường. Điều này kéo theo vấn đề tồn kho và ảnh hưởng đến dòng tiền toàn ngành, theo ông Việt.

Một kịch bản tương tự đang diễn ra trong ngành nhựa, với biên độ biến động còn lớn hơn. Phụ thuộc đáng kể vào nguồn hạt nhựa HDPE từ Trung Đông, nhiều doanh nghiệp rơi vào thế bị động khi xung đột địa chính trị làm gián đoạn nguồn cung. Giá nguyên vật liệu tăng vọt 40-50%, trong khi chi phí vận tải và logistics lên thêm 30-40%, theo khảo sát của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV). Nhưng cũng giống như dệt may, vấn đề không chỉ nằm ở chi phí.

Niềm tin trong chuỗi cung ứng giống như một dạng “hạ tầng mềm” - khó nhìn thấy nhưng lại quyết định cách hệ thống vận hành. Khi hạ tầng này đứt gãy, không chỉ chi phí tăng mà cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất cũng thay đổi.

Điều khiến doanh nghiệp lo ngại hơn là việc các nhà cung cấp rút ngắn thời gian giữ giá, buộc họ phải ra quyết định gần như ngay lập tức, trong khi thông tin thị trường lại thiếu chắc chắn. Khi đầu vào trở nên khó dự đoán, kế hoạch sản xuất và tài chính cũng bị kéo vào trạng thái bất định.

Biên lợi nhuận bị bào mòn, dòng tiền thu hẹp, và rủi ro tài chính gia tăng không chỉ với từng doanh nghiệp, mà với cả chuỗi sản xuất phía sau, nơi các hợp đồng vẫn phải được thực hiện và việc làm vẫn phải được duy trì.

Những lo ngại phản ánh rõ nét qua các con số trong báo cáo mới nhất của Ban IV. Kết quả khảo sát nhanh thực hiện từ ngày 16 đến 22-3-2026 với 228 doanh nghiệp cho thấy 62,7% doanh nghiệp đánh giá xung đột tại Trung Đông đang ảnh hưởng ở mức “lớn” hoặc “rất lớn” đến hoạt động kinh doanh hiện tại.

Cú sốc địa chính trị không còn là rủi ro tiềm ẩn mà đã chuyển hóa thành áp lực thực tế, truyền dẫn nhanh vào nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam. Theo Ban IV, có tới 87,7% doanh nghiệp ghi nhận chi phí đầu vào gia tăng, trong đó hơn một nửa đánh giá mức tăng là “rất mạnh”. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự nhảy vọt của giá năng lượng, nguyên vật liệu và đặc biệt là chi phí logistics.

Tại lĩnh vực logistics và vận tải, 81,8% doanh nghiệp đã cảm nhận được tác động trực tiếp. Giá cước vận tải tăng phi mã, thời gian vận chuyển kéo dài và tình trạng thiếu container đang bào mòn biên lợi nhuận của các nhà xuất khẩu.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng giám đốc Vina T&T, Phó chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết nhiều tuyến tàu đã buộc phải đổi lộ trình để tránh vùng xung đột, khiến thời gian vận chuyển sang châu Âu hoặc bờ Đông nước Mỹ kéo dài thêm khoảng 15 ngày.

Sự chậm trễ này không dừng ở hành trình đi, mà còn làm gián đoạn cả vòng quay container. Container rỗng quay về Việt Nam chậm hơn, trong khi doanh nghiệp lo ngại nguồn cung sẽ bị ưu tiên điều chuyển sang Trung Quốc hoặc các thị trường lớn khác có nhu cầu cao hơn. Kịch bản thiếu container rỗng từng xảy ra trong đại dịch Covid-19.

Khi đó, chi phí không chỉ tăng mà có thể leo thang ngoài tầm kiểm soát. Cước vận tải đứng trước nguy cơ tăng vọt, tạo áp lực đặc biệt lớn lên các doanh nghiệp xuất khẩu nông thủy sản, vốn phụ thuộc vào tốc độ và chi phí logistics.

Dữ liệu khảo sát của Ban IV cho thấy mức độ căng thẳng này không còn là dự báo. Một số doanh nghiệp đã ghi nhận chi phí logistics tăng trên 30%, trở thành “cú đấm bồi” vào dòng tiền vốn đã chịu sức ép từ chi phí đầu vào và sự sụt giảm đơn hàng.

Niềm tin vào chuỗi cung ứng lung lay

Khảo sát của Ban IV cho thấy 64,5% doanh nghiệp đã phải hoãn hoặc điều chỉnh kế hoạch đầu tư. Điều khiến doanh nghiệp lo ngại không chỉ nằm ở từng con số chi phí, mà còn ở thứ đứng phía sau, đó là khả năng dự đoán và lập kế hoạch.

Trong nhiều thập niên, chuỗi cung ứng toàn cầu vận hành dựa trên một giả định hàng hóa sẽ đến đúng thời điểm, với chi phí nằm trong biên độ có thể tính toán. Chính sự ổn định đó cho phép doanh nghiệp cắt giảm tồn kho, tối ưu dòng tiền và mở rộng quy mô sản xuất. Nhưng khi nhà cung cấp chỉ còn dám nói “dự kiến”, nền tảng đó bắt đầu lung lay.

Những gì đang diễn ra tại Việt Nam cho thấy sự thay đổi đó đã bắt đầu. Doanh nghiệp không còn lập kế hoạch dài hạn. Họ chia nhỏ đơn hàng, tăng tồn kho, tìm kiếm nguồn cung thay thế. Những bước đi này mang tính phòng thủ, đồng thời làm giảm hiệu quả của toàn bộ chuỗi vốn hoạt động trơn tru.

Trong đại dịch Covid-19, khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị đứt gãy, doanh nghiệp buộc phải chuyển từ mô hình “kịp thời” (just in time) nhằm tiết kiệm chi phí sang “để phòng hờ” (just in case) - tức luôn có phương án dự phòng không để tắc nghẽn chuỗi cung ứng. Các nghiên cứu hậu Covid-19 của Ngân hàng Thế giới và McKinsey cho thấy chi phí tồn kho và logistics tăng mạnh chính vì niềm tin vào khả năng vận hành trơn tru của chuỗi bị suy giảm.

Cuộc xung đột Trung Đông hiện nay đang tái kích hoạt logic đó, nhưng qua một kênh khác, đó là năng lượng và vận tải biển.

Trong khi đó, năng lực chống chịu của doanh nghiệp còn hạn chế, với 59,3% tự đánh giá ở mức trung bình và 23,7% ở mức thấp.

“Những số liệu này cho thấy khu vực doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang có dư địa ứng phó tương đối hạn chế trước các cú sốc đồng thời về chi phí, logistics, đơn hàng và vốn.

Theo ý kiến của nhiều chuyên gia quốc tế, trong nước, xung đột địa chính trị không phải là các sự kiện có tính “ngắn hạn, trước mắt” mà có thể trở thành bối cảnh phức tạp liên quan tới khái niệm “trật tự thế giới mới” và tạo ra nhiều hệ lụy khó lường”, báo cáo của Ban IV nêu.

Hoàng Minh

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/khi-niem-tin-vao-chuoi-cung-ung-lung-lay/