Khi nội dung trở thành tài sản

2 giờ trướcBài gốc

Khi giá trị của xuất bản phẩm ngày càng vượt ra ngoài khuôn khổ truyền thống, ngành xuất bản cũng đứng trước một bài toán mới: Làm thế nào để quản trị, khai thác và giữ quyền kiểm soát đối với tài sản nội dung trong môi trường số.

Cuốn sách đã vượt khỏi trang giấy

Tại hội nghị quán triệt và triển khai các giải pháp thực hiện Công điện số 38/CĐ TTg do Cục Xuất bản, In và Phát hành tổ chức, nhiều đại biểu cho rằng sự thất thoát và khai thác trái phép nội dung số đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của ngành xuất bản.

Theo Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Ngọc Bảo, nếu trước đây sách lậu chủ yếu tồn tại dưới dạng in ấn trái phép thì nay các hoạt động khai thác nội dung trái phép đã dịch chuyển mạnh lên môi trường số với tốc độ lan truyền nhanh, phạm vi rộng và khó kiểm soát hơn.

Nội dung số đang trở thành loại tài sản có giá trị ngày càng lớn trong nền kinh tế số. Ảnh: ITN

Các hình thức phổ biến gồm chia sẻ trái phép file PDF, EPUB, audiobook; đăng tải toàn bộ nội dung sách dưới dạng “review”, “chia sẻ kiến thức”; phát sóng trực tiếp nội dung xuất bản phẩm trên mạng xã hội hoặc giả mạo nhà xuất bản, đơn vị phát hành để kinh doanh sách giả, sách lậu với giá thấp.

Đáng chú ý, việc khai thác nội dung trái phép đang chuyển từ những hành vi đơn lẻ sang mô hình có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên các nền tảng số. Nhiều website và tài khoản mạng xã hội liên tục thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc che giấu thông tin định danh, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn.

Sách giáo khoa, sách tiếng Anh, sách kỹ năng, sách văn học và sách thiếu nhi hiện là những dòng xuất bản phẩm chịu ảnh hưởng lớn nhất do có lượng độc giả đông đảo và khả năng lan truyền cao trên Internet. Theo ước tính, các hoạt động khai thác nội dung trái phép gây thiệt hại khoảng 7.000 tỉ đồng mỗi năm đối với ngành nội dung số Việt Nam, trong đó có lĩnh vực xuất bản điện tử. Nhiều đơn vị phát hành cho biết doanh thu có thể giảm từ 20-30% do tình trạng phát tán trái phép.

Hệ lụy không dừng ở những con số thiệt hại. Khi một cuốn sách bị phát tán miễn phí chỉ sau vài giờ phát hành, động lực đầu tư của nhà xuất bản suy giảm, còn tác giả ngày càng băn khoăn về khả năng bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của mình.

Là một trong những nền tảng sách điện tử lớn tại Việt Nam, Waka đang đối mặt với làn sóng sao chép nội dung quy mô lớn. Theo bà Phùng Thị Như Quỳnh, Phó Giám đốc Công ty cổ phần Sách điện tử Waka, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở tốc độ xử lý. Nội dung lậu xuất hiện trên nhiều nền tảng khác nhau, trong khi quy trình “takedown” vẫn đòi hỏi cung cấp bằng chứng thủ công và gửi yêu cầu riêng lẻ tới từng nền tảng.

Thời gian xử lý có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, khiến nội dung vi phạm tiếp tục lan truyền trong thời gian chờ đợi.

Một thách thức khác nằm ở hạ tầng bảo vệ nội dung số. Chuẩn DRM (quản lý bản quyền số) tại Việt Nam hiện chưa thống nhất, mỗi nền tảng tự phát triển hệ thống bảo vệ riêng, dẫn tới chất lượng và hiệu quả không đồng đều trong khi chi phí đầu tư rất lớn.

Ở cấp độ sâu hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách nội dung được khai thác và tạo ra giá trị. Theo TS Nguyễn Mậu Tuân, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Lý luận chính trị, nhiều hệ thống AI hiện có khả năng tự động thu thập dữ liệu từ sách điện tử để huấn luyện mô hình, tạo ra bản tóm tắt, bản dịch, nội dung phái sinh, thậm chí tái tạo giọng đọc và hình ảnh từ dữ liệu gốc.

Điều đáng lưu ý là trong nhiều trường hợp, giá trị thương mại của xuất bản phẩm vẫn có thể được khai thác mà không xuất hiện hành vi sao chép theo nghĩa truyền thống. Nội dung đã vượt khỏi khuôn khổ của một cuốn sách đơn thuần để trở thành nguồn dữ liệu đầu vào cho nhiều sản phẩm và dịch vụ mới.

Nếu không chủ động xây dựng năng lực quản trị tài sản nội dung số, các nhà xuất bản có nguy cơ mất dần quyền kiểm soát đối với hoạt động khai thác thương mại xuất bản phẩm trên môi trường mạng.

Từ phòng vệ sang phát triển

Những thay đổi của môi trường số đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi cả cách tiếp cận đối với quyền tác giả và quyền liên quan.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh, khi quyền sở hữu trí tuệ ngày càng tạo ra giá trị lớn cho nền kinh tế, việc bảo vệ quyền tác giả không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra. Điều cần thiết là xây dựng mô hình quản trị chủ động, kết hợp giữa công cụ pháp lý, giải pháp công nghệ, trách nhiệm của các nền tảng trung gian, cơ chế kiểm soát dữ liệu phục vụ AI và hệ thống chế tài đủ sức răn đe.

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Ngô Ly, Công ty cổ phần Sách Alpha cho rằng, cần sớm hoàn thiện cơ chế “thông báo và gỡ bỏ” đối với nội dung vi phạm trên môi trường số theo hướng rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao trách nhiệm phối hợp của các nền tảng và hỗ trợ chủ thể quyền thực hiện yêu cầu trực tuyến. Đồng thời, cần tăng cường chế tài đối với các hành vi khai thác nội dung trái phép có mục đích thương mại, tái phạm nhiều lần hoặc thu lợi bất chính lớn.

Theo Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên, tương lai của xuất bản số không thể tách rời khả năng bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản nội dung. Nếu các đơn vị tiếp tục dè dặt với sách điện tử vì lo ngại bị sao chép, ngành xuất bản sẽ tự thu hẹp không gian phát triển của mình. “Lùi lại thì chúng ta cũng mất bản quyền”, ông nhận định.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là ngăn chặn thất thoát nội dung mà còn phải xây dựng một hệ sinh thái đủ mạnh để gia tăng giá trị cho nội dung. Trong hệ sinh thái ấy, mỗi cuốn sách không còn được nhìn nhận đơn thuần là sản phẩm của một nhà xuất bản mà là một tài sản gắn với nhiều chủ thể quyền, nhiều chuỗi giá trị và nhiều phương thức khai thác khác nhau.

Khi nội dung thực sự được xem là tài sản, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng sẽ chuyển từ tư duy phòng thủ sang tư duy quản trị và phát triển.

Ông Nguyễn Nguyên thông tin, thời gian tới cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành, phát triển các giải pháp công nghệ bảo vệ nội dung số, thúc đẩy cơ chế hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị xuất bản, đồng thời hoàn thiện điều kiện để Trung tâm bảo vệ bản quyền xuất bản phẩm đi vào hoạt động.

Tuy nhiên, công nghệ hay pháp luật sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu ý thức tôn trọng quyền tác giả trong cộng đồng. Bởi vậy, cùng với việc hoàn thiện cơ chế quản lý và hạ tầng công nghệ, việc lan tỏa văn hóa tôn trọng sáng tạo, đặc biệt tới thế hệ trẻ, vẫn là nền tảng lâu dài để bảo vệ giá trị của nội dung trong môi trường số.

THANH NGỌC

Nguồn Văn hóa : http://baovanhoa.vn/xuat-ban/khi-noi-dung-tro-thanh-tai-san-235139.html