Khủng hoảng ở Hormuz: Lộ diện mặt hàng tăng giá mạnh hơn dầu, ảnh hưởng tới hàng tỷ người

6 giờ trướcBài gốc

Đóng bao sản phẩm phân đạm Urê tại nhà máy TNHH MTV Đạm Ninh Bình. Ảnh tư liệu: Vũ Sinh/TTXVN

Việc Eo biển Hormuz bị đóng cửa trên thực tế trong cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran đang làm tắc nghẽn nguồn cung phân bón toàn cầu, đẩy giá phân urê tăng 56% chỉ trong một tháng (cao hơn cả dầu, tăng khoảng 50%) và gây áp lực trực tiếp lên giá lương thực khi chi phí đầu vào cao hơn buộc nông dân phải trả nhiều hơn hoặc cắt giảm sử dụng.

Báo Thổ Nhĩ Kỳ Hôm nay ngày 30/3 cho biết giá phân urê đã tăng từ 482 USD mỗi tấn vào ngày 27/2 lên 750 USD vào cuối tháng 3, khi các chuyến hàng qua Eo biển Hormuz - một tuyến huyết mạch quan trọng của thương mại phân bón - gần như bị đình trệ.

Khoảng 1/3 thương mại phân bón vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu và gần một nửa lượng xuất khẩu phân urê phụ thuộc vào tuyến đường thủy này, khiến sự gián đoạn nhanh chóng phản ánh vào giá cả và nguồn cung.

Eo Hormuz siết chặt nguồn cung phân bón, ảnh hưởng sản xuất

Vai trò trung tâm của khu vực Vùng Vịnh trong nguồn cung phân bón khiến tác động lan rộng và tức thì.

Các hạn chế vận chuyển qua Eo biển Hormuz được ước tính đã làm giảm 33% chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu.

Xuất khẩu phân urê từ khu vực, vốn hằng năm đạt khoảng 22 triệu tấn, gần như bị đình trệ.

Trong khi đó, theo dữ liệu do hãng thông tấn Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ tổng hợp, khoảng 46% nguồn cung toàn cầu phụ thuộc vào các nhà sản xuất tại Vùng Vịnh.

Với khoảng 20% thương mại phân bón đi qua Eo biển Hormuz, việc phong tỏa đang làm gián đoạn một phần lớn dòng chảy toàn cầu, đồng thời làm tăng chi phí vận chuyển và thời gian giao hàng.

Cú sốc nguồn cung ảnh hưởng cả vận tải lẫn sản xuất. Sản xuất phân bón phụ thuộc rất lớn vào khí tự nhiên, chiếm tới 90% chi phí sản xuất. Khi nguồn khí bị gián đoạn, nhiều nhà máy ở các khu vực trọng điểm buộc phải đóng cửa.

Tại Qatar, tập đoàn QatarEnergy đã đình chỉ sản lượng khí và ngừng hoạt động tại một cơ sở sản xuất phân urê cung cấp 14% nhu cầu toàn cầu.

Sự gián đoạn này nhanh chóng lan rộng, buộc các nhà máy phân bón ở Ấn Độ và Bangladesh phải dừng sản xuất.

Tàu thuyền đậu ngoài khơi Fujairah, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất UAE), trong bối cảnh Iran hạn chế hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz, ngày 3/3/2026. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Chi phí phân bón tăng đe dọa năng suất, đẩy giá lương thực lên cao

Sự tăng giá của phân bón đã bắt đầu tác động đến chi phí nông nghiệp. Giá phân bón gốc nitơ có thể tăng gấp đôi nếu tình trạng gián đoạn tiếp diễn, trong khi giá phốt phát (phosphate) có thể tăng hơn 50%.

Nông nghiệp hiện đại phụ thuộc lớn vào phân bón khoáng để duy trì năng suất. Sản lượng cây trồng trên mỗi hecta đã tăng gấp đôi kể từ đầu thế kỷ XX, với 48% dân số toàn cầu phụ thuộc vào năng suất này.

Khi nguồn cung bị hạn chế, việc giảm sử dụng phân bón có thể nhanh chóng dẫn đến giảm sản lượng thu hoạch và gây áp lực kéo dài lên giá lương thực.

Cuộc khủng hoảng trùng với mùa gieo trồng mùa xuân ở Bắc bán cầu, thời điểm nhu cầu phân bón đạt đỉnh và các quyết định sản xuất được đưa ra.

Tại Mỹ, lượng tồn kho phân bón giảm xuống thấp hơn 25% so với mức trung bình theo mùa, buộc nông dân phải chấp nhận chi phí cao hơn hoặc giảm sử dụng.

Cả hai lựa chọn đều dẫn đến năng suất thấp hơn hoặc giá lương thực cao hơn. Các loại cây lương thực chính như lúa mì, gạo, ngô và đậu tương đều chịu ảnh hưởng trực tiếp.

Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón từ Vùng Vịnh đang đối mặt rủi ro ngay lập tức.

Ấn Độ nhập hơn 40% phân bón từ khu vực này, trong khi Brazil, nước cung cấp 60% đậu tương toàn cầu, phụ thuộc vào tuyến hàng hải qua Eo biển Hormuz cho khoảng một nửa lượng nhập khẩu.

Nguồn cung tiếp tục bị thắt chặt khi các nhà sản xuất lớn tìm cách bảo vệ thị trường nội địa.

Liên bang Nga đã tạm dừng xuất khẩu ammonium nitrate (NH4NO3, dùng sản xuất phân bón nitơ) đến ngày 21/4 và phát tín hiệu có thể mở rộng hạn chế.

Trung Quốc, chiếm 28% nguồn cung toàn cầu, đã ngừng xuất khẩu một số loại phân bón từ giữa tháng 3 để đảm bảo nguồn cung trong nước.

Hình ảnh từ vệ tinh Terra của NASA về eo biển Hormuz (trái). Ảnh: The Gulf News/TTXVN

Liên hợp quốc hành động để đảm bảo dòng chảy phân bón

Theo Chỉ số giá lương thực của Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO), giá lương thực toàn cầu vào tháng 2/2026 thấp hơn khoảng 1% so với cùng kỳ năm trước nhưng đã tăng 1,1% so với tháng trước, cho thấy áp lực tăng nhẹ ngay cả trước khi xung đột xảy ra.

So với mức đỉnh vào tháng 3/2022, khi cú sốc ngũ cốc do xung đột Nga - Ukraine làm gián đoạn xuất khẩu qua Biển Đen, chỉ số này vẫn thấp hơn 21,8%, nhưng “nút thắt Eo biển Hormuz” cho thấy một mô hình tương tự có thể đang hình thành.

FAO cho biết lưu lượng tàu chở dầu qua tuyến đường này đã giảm tới 90%, cảnh báo về một “cú sốc mang tính hệ thống” đối với an ninh lương thực toàn cầu.

Chuyên gia kinh tế trưởng của FAO, ông Maximo Torero cảnh báo tác động sẽ không sớm giảm bớt.

“Ngay cả khi xung đột chấm dứt hôm nay, có thể mất 2 - 3 tháng để chi phí ổn định trở lại”, ông Torero nói, đồng thời nhấn mạnh chi phí nhiên liệu và phân bón tăng cao đang tạo ra “cú sốc kép” có thể làm giảm mức sử dụng và giảm năng suất.

Để ứng phó, vào hôm 27/3, Liên hợp quốc đã thành lập một nhóm công tác nhằm duy trì dòng chảy thương mại phân bón qua Eo biển Hormuz, với mục tiêu đảm bảo các nguồn cung chủ chốt và hạn chế thêm gián đoạn.

Nhóm này sẽ phối hợp với các quốc gia thành viên triển khai một cơ chế tương tự Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen - thỏa thuận do Liên hợp quốc bảo trợ từng cho phép xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine qua vùng xung đột - nhằm duy trì lưu thông phân bón và nguyên liệu thô.

Thành Nam/Báo Tin tức và Dân tộc

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/the-gioi/khung-hoang-o-hormuz-lo-dien-mat-hang-tang-gia-manh-hon-dau-anh-huong-toi-hang-ty-nguoi-20260330104956171.htm