Kỳ lạ sinh vật Fansipan 'leo núi' tìm lạnh - cuộc di cư lặng lẽ trước sức nóng khắc nghiệt

2 giờ trướcBài gốc

Nhiều thập kỷ trước, tuyết rơi từng là hiện tượng phổ biến, gần như xuất hiện hằng năm ở Sa Pa. Những sườn núi Hoàng Liên Sơn khi đó mang dáng dấp rõ nét của một hệ sinh thái núi cao lạnh ẩm, nơi các loài sinh vật ưa lạnh sinh trưởng ổn định qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, các số liệu khí tượng những năm gần đây cho thấy nền nhiệt tại khu vực này đang thay đổi nhanh chóng.

Nền nhiệt gia tăng và thời tiết cực đoan khiến thảm rừng Hoàng Liên Sơn dễ tổn thương hơn, làm biến đổi điều kiện sinh thái vốn duy trì hệ sinh thái núi cao lạnh ẩm.

Theo Tạp chí Khoa học và Biến đổi khí hậu vào tháng 6/2020, khu vực Tây Bắc, đặc biệt là vùng núi cao thuộc dãy Hoàng Liên Sơn ghi nhận những biểu hiện rõ rệt của sự ấm lên. Trong hơn nửa thế kỷ qua, nhiệt độ trung bình năm tại đây đã tăng từ 0,8°C đến 1,2°C.

Đáng chú ý, tốc độ gia tăng nhiệt độ tại các trạm vùng cao có xu hướng nhanh hơn so với các khu vực thấp. Sự biến đổi này thể hiện đậm nét nhất vào mùa đông, khi tần suất các đợt rét đậm, rét hại và hiện tượng băng giá giảm đi đáng kể, phản ánh xu thế cực đoan hóa của khí hậu tại địa phương.

Tại đỉnh Fansipan - “nóc nhà Đông Dương” với độ cao 3.143m, một cuộc di cư âm thầm nhưng khốc liệt đang diễn ra: các loài sinh vật đang phải “leo núi” để tồn tại. Khi những đợt giá rét kéo dài dần biến mất do nhiệt độ tăng cao, các loài rêu, dương xỉ, côn trùng và lưỡng cư ưa lạnh buộc phải dịch chuyển lên những sườn núi cao hơn để tìm kiếm môi trường sống phù hợp.

Sinh vật 'leo núi' tìm lạnh

Phân tích từ góc độ sinh thái học, Thiếu tá, Tiến sĩ Vũ Đình Duy (Viện Sinh thái Nhiệt đới, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga) cho biết, ở các vùng núi cao như Fansipan, thảm thực vật phân bố rất rõ theo đai cao: càng lên cao, thảm thực vật càng thưa thớt do điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng ngày càng khắc nghiệt.

“Ở đỉnh Fansipan hiện nay, chỉ một số loài thực sự có khả năng chịu lạnh mới tồn tại được, điển hình là tre, trúc và các loài cây lá kim như thông Fansipan - loài đặc hữu, dẻ tùng sọc trắng, thông đỏ Bắc. Đây đều là những loài đã thích nghi tốt với nhiệt độ thấp, gió mạnh và đất nghèo dinh dưỡng của núi cao”, Tiến sĩ Duy phân tích.

Theo Tiến sĩ Duy, mỗi loài sinh vật đều có một biên độ sinh thái, tức khoảng điều kiện môi trường mà nó có thể tồn tại. Khi khí hậu thay đổi vượt ra ngoài biên độ này, loài đó buộc phải thích nghi, dịch chuyển hoặc bị đào thải.

“Với các loài thực vật ưa lạnh, sự gia tăng nhiệt độ hoặc xuất hiện thường xuyên của các hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ làm rối loạn quá trình sinh trưởng, giảm khả năng tái sinh và sinh sản. Ngược lại, khi những điều kiện quen thuộc như giá băng, tuyết rơi không còn, nhiều loài vốn thích nghi với môi trường đó cũng không còn phù hợp để tồn tại”, Thiếu tá, Tiến sĩ Vũ Đình Duy cho biết.

Vân sam Fansipan – loài cây lá kim đặc hữu chỉ còn phân bố trong dải độ cao hẹp ở Hoàng Liên Sơn, đang đối mặt nguy cơ suy giảm khi môi trường khí hậu núi cao ấm dần lên. (Ảnh: Vườn quốc gia Hoàng Liên).

Hệ quả tất yếu là các loài sinh vật bắt đầu dịch chuyển lên cao hơn, nơi nền nhiệt thấp hơn để tìm “vùng trú ẩn khí hậu”.

Một số loài thực vật đặc hữu như Vân sam Fansipan, Thiết sam cùng nhiều loài lưỡng cư, côn trùng ưa lạnh buộc phải dịch chuyển lên các đai cao hơn để tìm kiếm môi trường sống phù hợp. Tuy nhiên, không gian sinh cảnh ở các đỉnh núi là hữu hạn. Khi đã lên tới đỉnh, sinh vật gần như không còn nơi nào để tiếp tục lùi xa khỏi sức nóng.

“Đây chính là rủi ro lớn nhất. Khi chạm tới giới hạn sinh thái, nhiều loài sẽ suy giảm mạnh số lượng cá thể, thậm chí biến mất khỏi khu vực từng là nơi cư trú truyền thống”, Thiếu tá Duy cảnh báo.

Hệ sinh thái núi cao nguy cơ biến mất

Theo đại diện Hạt Kiểm lâm Hoàng Liên (Vườn Quốc gia Hoàng Liên), một trong những loài chịu tác động rõ rệt nhất từ sự thay đổi khí hậu tại Fansipan là Vân sam Fansipan (Abies delavayi subsp. fansipanensis) - loài thực vật lá kim đặc hữu chỉ có tại Việt Nam.

Loài cây này hiện chỉ còn phân bố trong dải độ cao rất hẹp, khoảng 2.600–2.800 m quanh đỉnh Fansipan, với số lượng không nhiều. Theo thông tin cập nhật từ Hạt Kiểm lâm Hoàng Liên, trong đợt khảo sát gần đây ghi nhận một cây con tái sinh tự nhiên, song hiện tượng này vẫn rất hiếm và chưa đủ để bảo đảm sự phục hồi quần thể.

Phần lớn các cây còn lại đều là cây trưởng thành, nhiều cây có tuổi đời hàng trăm năm, số lượng các cây lớn chưa có biến động đáng kể trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, đại diện Hạt Kiểm lâm Hoàng Liên cho biết, nền nhiệt tăng lên đang ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình ra hoa, kết quả và sinh trưởng tối ưu của Vân sam Fansipan, làm giảm khả năng tái sinh tự nhiên của loài.

Công tác bảo tồn các loài cây đặc hữu đang được triển khai theo hai hướng song song: bảo tồn tại chỗ, nhằm duy trì quần thể trong sinh cảnh tự nhiên ở đai cao Fansipan; và bảo tồn chuyển vị, thông qua việc thu thập hạt giống để nhân giống tại vườn ươm. (Ảnh: Vườn quốc gia Hoàng Liên)

Tuy nhiên, quá trình bảo tồn chuyển vị đang gặp khó khăn lớn do chênh lệch điều kiện sinh thái, khi khu vực nhân giống chỉ ở độ cao khoảng 1.600-1.800 m, thấp hơn nhiều so với đai phân bố tự nhiên 2.600-2.800 m của Vân sam. Sự khác biệt về nhiệt độ, ẩm độ và chế độ khí hậu khiến việc thích nghi và phát triển của cây con gặp nhiều thách thức, cho thấy giới hạn sinh thái rất hẹp của loài trong bối cảnh khí hậu vùng núi cao đang tiếp tục ấm lên.

Không chỉ Vân sam Fansipan, tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn, nhiều loài thực vật quý hiếm khác cũng đang đối mặt với tình trạng tương tự.

Ông Lò Văn Ngoan, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm, Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn, cho biết khu bảo tồn hiện còn bách tán Đài Loan – loài cây đặc hữu và là nơi duy nhất có ở Việt Nam.

Cây bách tán Đài Loan đang được lực lượng kiểm lâm theo dõi, bảo vệ và nghiên cứu phục hồi trong bối cảnh môi trường sống ngày càng thu hẹp. (Ảnh: NVCC)

“Đây là loài đang ở tình trạng rất nguy cấp, số lượng còn lại chỉ khoảng hơn 100 cây. Đáng lo ngại là khả năng tái sinh tự nhiên của loài này rất hạn chế, hầu như không ghi nhận cây con trong tự nhiên”, ông Ngoan nói.

Theo ông Ngoan, đơn vị đã triển khai các nghiên cứu khoa học nhằm nhân giống, gây trồng và phục hồi quần thể, song quá trình này đòi hỏi thời gian dài và điều kiện sinh thái ổn định, trong bối cảnh môi trường sống của các loài ưa lạnh đang chịu áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.

Thiếu tá, Tiến sĩ Vũ Đình Duy cho rằng, hệ sinh thái rừng Fansipan về tổng thể khó có thể biến mất hoàn toàn, bởi hệ sinh thái có khả năng tự cân bằng đã được chứng minh qua hàng triệu năm tiến hóa. Tuy nhiên, cấu trúc bên trong hệ sinh thái chắc chắn sẽ thay đổi.

“Sẽ có những loài không còn phù hợp với điều kiện sinh khí hậu mới và buộc phải thu hẹp phạm vi phân bố. Sự suy giảm của một nhóm loài nhạy cảm với biến đổi khí hậu sẽ kéo theo những tác động dây chuyền, làm thay đổi chất lượng và tính ổn định của toàn bộ hệ sinh thái”, Thiếu tá Duy nhấn mạnh.

Sự “leo núi” của sinh vật Fansipan diễn ra lặng lẽ, không ồn ào như những kỷ lục nhiệt độ hay các đợt nắng nóng gay gắt ở đô thị. Nhưng đây lại là chỉ dấu rõ ràng về những thay đổi sâu sắc đang diễn ra trong tự nhiên.

“Xu hướng này chắc chắn sẽ diễn ra và một nhóm loài nhạy cảm với biến đổi khí hậu sẽ bị ảnh hưởng mạnh. Đây không chỉ là câu chuyện của một ngọn núi, mà là lời cảnh báo cho các hệ sinh thái núi cao trên toàn lãnh thổ”, Tiến sĩ Duy nhấn mạnh.

Theo Ban Quản lý Vườn Quốc gia Hoàng Liên, hệ thực vật tại đây thể hiện tính đa dạng sinh học bậc nhất Việt Nam với danh lục ghi nhận 2.853 loài thực vật bậc cao có mạch.

Trong số đó, có 147 loài quý hiếm đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN do đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao. Đặc biệt, khu vực này còn lưu giữ khoảng 25% tổng số loài thực vật đặc hữu của cả nước, bao gồm nhiều loài mang giá trị khoa học và kinh tế đặc biệt như Vân sam Fansipan, Bách xanh và Thông đỏ.

Với mật độ loài dày đặc và tỷ lệ đặc hữu cao, Vườn Quốc gia Hoàng Liên được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong những “kho gen” sinh học quan trọng nhất, đóng vai trò then chốt trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ của Việt Nam mà còn của toàn khu vực ASEAN.

Minh Quang

Nguồn VTC : https://vtcnews.vn/ky-la-sinh-vat-fansipan-leo-nui-tim-lanh-cuoc-di-cu-lang-le-truoc-suc-nong-khac-nghiet-ar995849.html