Kỷ niệm 67 năm thành lập Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh (19/5/1959 - 19/5/2026): Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên qua tư liệu của Mỹ

3 giờ trướcBài gốc

Tư duy, tầm nhìn và các quyết định chiến lược

Tài liệu liên quan đến Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh huyền thoại của Đoàn 559, tại Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) khá phong phú. Tuy nhiên, thay vì hồ sơ cá nhân riêng biệt, thông tin về ông thường nằm trong các báo cáo tình báo, phân tích chiến lược và tài liệu dịch thuật của phía Mỹ về hệ thống đường Trường Sơn. Các loại tài liệu chính liên quan đến ông tại đây bao gồm các báo cáo tình báo và phân tích lãnh đạo trong bộ sưu tập Douglas Pike (Douglas Pike Collection), một trong những kho lưu trữ lớn nhất về các lãnh đạo chính trị và quân sự chủ chốt của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh nhìn từ máy bay trinh sát của Mỹ. Ảnh: Không quân Mỹ

Các báo cáo phân tích của tình báo Mỹ (CIA, MACV) ghi nhận sự thay đổi trong cấu trúc chỉ huy của Đoàn 559 khi ông Đồng Sỹ Nguyên làm Tư lệnh. Phía Mỹ theo dõi sát sao tư duy, tầm nhìn và các quyết định chiến lược của Bộ Tư lệnh Trường Sơn khi đường Trường Sơn được chuyển từ những lối mòn nhỏ lẻ thành một hệ thống giao thông vận tải quân sự chiến lược vĩ đại, "trận đồ bát quái" với các trục đường chính, đường nhánh, đường ngang để đánh lạc hướng đối phương, có hệ thống phòng không hiện đại, đưa Trường Sơn thực sự trở thành chiến trường hiệp đồng các binh chủng.

Các tài liệu của Mỹ cũng ghi nhận sáng kiến xây dựng các tuyến đường dưới tán lá rừng “đường kín” để xe tải có thể chạy ban ngày, hạn chế sự phát hiện và đánh phá của không quân Mỹ, tăng hiệu suất vận chuyển vũ khí và lương thực vào chiến trường lên gấp nhiều lần. Như mạng lưới đường ống dẫn dầu Trường Sơn, một trong những kỳ tích gắn liền với tên tuổi của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên, giúp giải quyết bài toán nhiên liệu cho hàng vạn xe tải, bảo đảm mạch máu giao thông không bao giờ ngừng chảy.

Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên (ngồi giữa) đi kiểm tra tuyến ống xăng dầu Tây Trường Sơn tại Sê-Ca-Mán tháng 5/1970. Ảnh tư liệu gia đình

Đó còn là các báo cáo của phía Mỹ về hệ thống vận tải và phân tích về cách Đoàn 559 đối phó với chiến tranh điện tử, hàng rào điện tử McNamara; báo cáo tình báo về sự xuất hiện của các đơn vị vận tải cơ giới mà Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đã dày công xây dựng. Hay tài liệu về Chiến dịch Đường 9 - Nam Lào (Lam Son 719) mà ông đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc chỉ huy hiệp đồng tác chiến...

Nhiều bản đồ, không ảnh (hồ sơ số VAS102791, 102352…) do máy bay trinh sát của Mỹ ghi lại sự thay đổi của tuyến đường cũng như bố trí các trận địa phòng không, chụp lại các tuyến đường ống dẫn dầu hoặc các binh trạm, giúp hình dung rõ hơn quy mô "trận đồ bát quái xuyên rừng rậm" mà vị tướng này đã tạo ra… Trong các tài liệu lưu trữ dưới dạng âm thanh (audio), chúng ta có thể nghe các cựu binh Mỹ nhắc nhiều đến tên ông, đến các chiến thuật của "Tư lệnh Nguyên".

Khẳng định sự chỉ huy quyết đoán và sáng tạo của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên

Trung tâm cũng lưu trữ một lượng lớn tài liệu của các cơ quan Dịch vụ thông tin phát thanh đối ngoại (FBIS) và Dịch vụ nghiên cứu xuất bản liên hợp (JPRS), vốn là những đơn vị chuyên biên dịch các bài báo, bài phát biểu công khai và tài liệu quân sự của phía Việt Nam sang tiếng Anh. Một số bài viết của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đăng trên báo Nhân Dân hoặc Quân đội Nhân dân lưu trữ dưới dạng microfilm về nghệ thuật tổ chức vận tải quân sự chiến lược và chiến tranh nhân dân trên đường Trường Sơn đã được Mỹ dịch lại để nghiên cứu. Bên cạnh đó còn có các cuốn hồi ký và bài phát biểu, trích đoạn phỏng vấn ông về kinh nghiệm chỉ huy chiến trường và nỗ lực khắc phục sự đánh phá vô cùng ác liệt, tàn khốc của không quân Mỹ.

Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên báo cáo Tổng tham mưu trưởng, Đại tướng Văn Tiến Dũng chuẩn bị cho chiến dịch Tây Nguyên tháng 3/1975. Ảnh tư liệu gia đình

Trong kho lưu trữ tài liệu do phía Mỹ thu được trên chiến trường (CDEC), có những mệnh lệnh hoặc hướng dẫn chung được ban hành từ Bộ tư lệnh Đoàn 559 trong thời kỳ Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên làm Tư lệnh, cho thấy cách ông tổ chức chủ động phòng thủ và chiến đấu khi coi đường Trường Sơn không chỉ là tuyến hậu cần mà còn là một chiến trường thực thụ. Ông đã bố trí các lực lượng cao xạ, công binh và bộ binh dọc tuyến đường để bảo vệ đoàn xe, sẵn sàng đánh trả máy bay và các đợt tập kích của Mỹ thay vì chỉ né tránh.

Cuối cùng là rất nhiều sách và tài liệu, công trình nghiên cứu, tổng kết chiến tranh của các học giả, chuyên gia quân sự Mỹ sau năm 1975, trong đó có những phân tích sâu về vai trò cá nhân của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên. Đặc biệt, các hồi ký của ông, ví dụ như cuốn "Đường xuyên Trường Sơn" thường được các nhà nghiên cứu trích dẫn như một nguồn sử liệu chính thống để đối chiếu với hồ sơ tác chiến của Mỹ.

Hố bom chi chít trên Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh. Ảnh: Không quân Mỹ

Đặc biệt nhất và cũng là quý giá nhất là chính nhờ Trung tâm mà tôi đã tìm lại được bản thảo cuốn hồi ký chưa xuất bản “Trên những nẻo đường dẫn tới Trường Sơn” của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên (hồ sơ số 28810215110) gồm 82 trang viết tay của nhà thơ Trường Sơn Phạm Tiến Duật, người ghi chép lại lời của Tư lệnh, hoàn thành vào tháng 5/1984, kỷ niệm 25 năm Đường Hồ Chí Minh - Đường Trường Sơn. Tài liệu này thuộc bộ sưu tập của Barry Wain, được đưa vào phông lưu trữ của Trung tâm ngày 7/5/2019, đúng vào dịp kỷ niệm 40 năm thành lập Đoàn 559 - Bộ đội Trường Sơn.

Người Mỹ coi Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên là một trong những vị tướng hậu cần và chiến lược xuất sắc nhất. Tài liệu về ông tại đây thể hiện sự "nể trọng" nhất định đối với khả năng tổ chức và biến đường Trường Sơn thành một thế trận mà sức mạnh quân sự hiện đại của Mỹ không thể khuất phục. Các tài liệu giải mật của phía Mỹ một lần nữa khẳng định, nhờ sự chỉ huy quyết đoán và sáng tạo của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên cùng với tập thể Đảng ủy, Bộ Tư lệnh và sự hy sinh, gian khổ, quả cảm vô bờ bến của hàng vạn bộ đội, thanh niên xung phong, đường Trường Sơn đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh chi viện chiến lược cho tiền tuyến, góp phần quyết định vào thắng lợi cuối cùng năm 1975.

Sự hiện diện thường trực của ông trên các cung đường, trọng điểm đánh phá của Mỹ không chỉ là sự dũng cảm, chỉ huy quân sự mưu lược, tài tình mà còn là nguồn động viên tinh thần to lớn cho bộ đội, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến trong những năm tháng chiến tranh ác liệt nhất, hy sinh, gian khổ nhất.

TS. Trần Văn, ĐBQH Khóa XII, XIII

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/ky-niem-67-nam-thanh-lap-duong-truong-son-duong-ho-chi-minh-19-5-1959-19-5-2026-tu-lenh-dong-sy-nguyen-qua-tu-lieu-cua-my-10417377.html