Làng nghề Chuyên Mỹ: Nơi kỹ nghệ thủ công được gìn giữ nghìn năm

một giờ trướcBài gốc

Đặt mẫu trai trên gỗ trước khi đục mảnh. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Nằm ở phía Nam Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng hơn 30km, Chuyên Mỹ từ lâu được biết đến là cái nôi của nghề khảm trai và sơn mài truyền thống.

Trải qua gần 1.000 năm phát triển, nơi đây không chỉ lưu giữ kỹ nghệ thủ công tinh xảo mà còn là không gian văn hóa đặc sắc phản ánh đời sống, tâm hồn và sự sáng tạo của người Việt.

Mới đây, làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Làng nghề gần 1.000 năm tuổi

Theo nhiều tài liệu địa phương, nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ hình thành từ khoảng thế kỷ 11 dưới thời nhà Lý.

Qua nhiều thế hệ, nghề dần phát triển mạnh tại các thôn Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Trung, Chuôn Ngọ và Bối Khê, tạo nên quần thể làng nghề nổi tiếng của vùng đất này.

Về Chuyên Mỹ, du khách không chỉ được tìm hiểu nghề khảm trai truyền thống mà còn có dịp ghé thăm đền thờ Tổ nghề Trương Công Thành và nghe kể những truyền thuyết gắn với người được tôn là ông tổ nghề khảm nơi đây.

Theo lời các bậc cao niên trong làng, xưa kia có vợ chồng ông Trương Huy và bà Trần Thị Ba sống hiền lành, nhân đức, thường làm việc thiện. Một đêm, bà Trần Thị Ba nằm mộng thấy hào quang rực sáng, một con rồng trắng bay vào nhà rồi hóa thành bông sen tỏa hương thơm ngát. Bà nâng niu bông sen như báu vật và được báo mộng rằng sau này sẽ sinh ra một bậc quý nhân. Quả nhiên, vào ngày mùng 9 tháng Giêng, bà hạ sinh một người con trai, đặt tên là Trương Công Thành.

Từ nhỏ, Trương Công Thành đã nổi tiếng thông minh, ham học. Trưởng thành, ông đi thi đỗ Thái học sinh, sau tiếp tục đỗ khoa Bác học Hoành từ và được danh thần Lý Đạo Thành gả con gái là Lý Tố Hương.

Đền thờ Tổ nghề khảm Trương Công Thành. (Nguồn: Cổng thông tin điện tử Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội)

Dưới triều vua Lý Nhân Tông, ông Trương Công Thành có công cùng Lý Thường Kiệt đánh dẹp hai châu Ung và Liêm nên được triều đình ban thưởng. Khi nhà Tống xúi giục Chiêm Thành và Chân Lạp quấy phá nước ta, vua lại giao cho Lý Thường Kiệt chỉ huy quân chống giặc, còn Trương Công Thành cùng cầm quân chiến đấu ở phòng tuyến sông Như Nguyệt, tức sông Cầu ngày nay. Sau chiến thắng, nhà vua mở tiệc khao thưởng tướng sỹ.

Khi ấy, ông Trương Công Thành xin được lui về quê sống thanh nhàn, đọc kinh niệm Phật. Vua thuận ý, ban cho ông chiếc ấn và giao cho tăng ni địa phương phụng dưỡng. Trở về quê hương, trong những lúc nhàn rỗi, ông thường dạo chơi, nhặt những mảnh vỏ trai có ánh ngũ sắc mang về ngắm nghía rồi ghép thành hình, thành chữ. Từ đó, ông truyền dạy cho người dân kỹ thuật chế tác xà cừ công nghệ, sau này quen gọi là nghề khảm xà cừ hay khảm trai.

Sau khi ông qua đời, dân làng tôn ông làm Thành hoàng và suy tôn là Tổ nghề khảm trai Chuyên Mỹ. Từ đó, nghề khảm trai ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ cho đến ngày nay.

Các nghệ nhân cắt vỏ trai, ốc - nguyên liệu để làm nên tranh khảm trai. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Điểm đặc biệt của nghề khảm trai Chuyên Mỹ nằm ở sự cầu kỳ và độ chính xác trong từng công đoạn. Từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc thô sơ, người thợ phải trải qua nhiều bước như cắt, mài, đục, gắn, đánh bóng để tạo nên những hoa văn mềm mại, óng ánh trên nền gỗ sơn son thếp vàng hoặc sơn mài truyền thống. Mỗi sản phẩm không đơn thuần là vật dụng trang trí mà còn là tác phẩm nghệ thuật mang chiều sâu văn hóa dân tộc.

Song hành cùng khảm trai là nghệ thuật sơn mài. Sơn mài nơi đây sử dụng sơn ta truyền thống kết hợp các chất liệu như vàng, bạc, vỏ trứng, xà cừ để tạo nên lớp màu trầm sâu, bền đẹp theo thời gian. Chính sự kết hợp giữa khảm trai và sơn mài đã tạo nên bản sắc riêng cho sản phẩm thủ công Chuyên Mỹ, khó nhầm lẫn với các làng nghề khác.

Các nghệ nhân tỉ mỉ hoàn thiện sản phẩm. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Để hoàn thiện một sản phẩm khảm trai, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu như chọn vỏ trai, cắt tạo hình, mài mỏng, chạm khắc, gắn lên bề mặt gỗ rồi đánh bóng. Mỗi chi tiết đều yêu cầu sự chính xác và khéo léo cao bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm hỏng toàn bộ sản phẩm. Với nghề sơn mài, người nghệ nhân còn phải phủ nhiều lớp sơn, mài thủ công qua từng lớp để tạo độ sâu, độ bóng và màu sắc đặc trưng cho sản phẩm.

Điểm đặc biệt của khảm trai Chuyên Mỹ nằm ở việc người nghệ nhân không chỉ tái hiện hoa văn mà còn gửi gắm vào đó những giá trị văn hóa dân gian Việt Nam. Các đề tài truyền thống như “tùng-cúc-trúc-mai," cảnh sinh hoạt làng quê hay hình tượng rồng, phượng được thể hiện sinh động, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho sản phẩm của làng nghề.

Qua nhiều thế hệ, người dân Chuyên Mỹ vẫn bền bỉ cưa, mài, ghép từng mảnh trai, mảnh ốc để làm nên những sản phẩm thủ công đặc sắc như sập gụ, tủ chè, bàn ghế, khay trà, ống trà, tranh khảm, lọ hoa và nhiều mặt hàng mỹ nghệ cao cấp khác, mang đậm giá trị nghệ thuật và bản sắc văn hóa truyền thống.

Nghề khảm trai đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì, khéo léo. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Không dừng lại ở đó, các nghệ nhân còn sử dụng chất liệu trai, ốc để tái hiện chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, lãnh tụ Cuba Fidel Castro cùng nhiều danh nhân nổi tiếng trên thế giới với những đường nét tinh xảo, sống động.

Bên cạnh các sản phẩm cổ truyền, nhiều cơ sở sản xuất ở Chuyên Mỹ đã mạnh dạn đổi mới mẫu mã, kết hợp yếu tố hiện đại để phù hợp với thị hiếu thị trường trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, dù thay đổi về kiểu dáng hay công năng, các sản phẩm của làng nghề vẫn giữ được kỹ thuật thủ công tinh xảo - yếu tố làm nên danh tiếng của khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ suốt nhiều thế kỷ qua.

Hiện nay, Chuyên Mỹ có 20 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu cùng hàng nghìn lao động gắn bó với nghề. Với đôi bàn tay tài hoa, óc sáng tạo, các nghệ nhân nơi đây vẫn đang ngày ngày gìn giữ nghề truyền thống.

Đưa di sản thủ công truyền thống của Việt Nam vươn ra toàn cầu

Mới đây, làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Cùng với làng nghề gốm sứ Bát Tràng và dệt lụa Vạn Phúc, Hà Nội hiện có 4 làng nghề tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có số lượng thành viên đứng thứ hai thế giới, sau Iran.

Việc làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào của người dân Chuyên Mỹ mà là niềm vui của ngành thủ công Hà Nội nói riêng, ngành thủ công Việt Nam nói chung trong bức tranh sáng tạo toàn cầu.

Khách tham quan, mua sắm sản phẩm khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ. (Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN)

Việc làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn khẳng định giá trị của nghề thủ công truyền thống Việt Nam trên trường quốc tế. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, ghi nhận bề dày lịch sử, kỹ thuật chế tác tinh xảo cùng sức sáng tạo bền bỉ của các thế hệ nghệ nhân Chuyên Mỹ trong suốt nhiều thế kỷ.

Việc gia nhập mạng lưới quốc tế mở ra cơ hội lớn để quảng bá thương hiệu làng nghề Chuyên Mỹ đến với bạn bè thế giới, qua đó thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm thủ công mỹ nghệ, mở rộng thị trường và phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để các nghệ nhân giao lưu, học hỏi kỹ thuật, xu hướng thiết kế mới từ các quốc gia khác, đồng thời đưa các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam lan tỏa rộng hơn trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Hà Nội hiện có 4 làng nghề tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có số lượng thành viên đứng thứ hai thế giới, sau Iran.

Danh hiệu này còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn nghề truyền thống trong cộng đồng địa phương, đặc biệt là với thế hệ trẻ. Khi nghề khảm trai, sơn mài được quốc tế ghi nhận, người dân càng có thêm động lực gìn giữ kỹ thuật thủ công cổ truyền, bảo tồn không gian văn hóa làng nghề và đào tạo lớp nghệ nhân kế cận. Đây cũng là cơ sở để Hà Nội tiếp tục xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa gắn với làng nghề truyền thống.

Đối với Thủ đô Hà Nội, việc Chuyên Mỹ được công nhận cùng với các làng nghề tiêu biểu khác góp phần khẳng định vị thế của Hà Nội như một trung tâm sáng tạo thủ công mỹ nghệ của khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, sự kiện này còn cho thấy sức sống bền vững của các làng nghề Việt Nam trong dòng chảy hiện đại hóa và toàn cầu hóa.

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu nhấn mạnh việc làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng được công nhận là thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là sự ghi nhận quốc tế đối với giá trị văn hóa, kỹ thuật thủ công, tính sáng tạo và sức sống bền vững của các làng nghề truyền thống Việt Nam.

Thành phố Hà Nội cam kết sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế; đẩy mạnh bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống; hỗ trợ đổi mới sáng tạo, thiết kế mẫu mã, phát triển thương hiệu, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Thủ đô.

Theo Tiến sỹ Darlie Oommen Koshy - Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới AISBL, hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng đã chứng minh rằng nghề thủ công không thuộc về quá khứ, mà chính là một phần của đời sống đương đại đang tiếp tục phát triển, tạo sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, nghề thủ công cần được nhìn nhận như một phần thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu.

Trên nền tảng di sản được bồi đắp qua hàng trăm năm, Chuyên Mỹ hôm nay đang hòa mình vào nhịp phát triển mới bằng việc ứng dụng công nghệ số, đổi mới thiết kế và mở rộng không gian sáng tạo. Việc trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là sự ghi nhận dành cho một làng nghề truyền thống, mà còn tiếp thêm động lực để những nghệ nhân, người thợ nơi đây bền bỉ "giữ lửa" nghề và lan tỏa vẻ đẹp văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế./.

Tái hiện rước tổ nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng. (Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN)

Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC-International) là tổ chức phi lợi nhuận quốc tế thành lập năm 1964, có trụ sở tại Kuwait, hoạt động với mục tiêu bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống trên toàn cầu. Sau hơn 60 năm hoạt động, tổ chức này đã công nhận 83 làng nghề thủ công thế giới thuộc 34 quốc gia. Hà Nội là địa phương đầu tiên của Việt Nam được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận và có 4 làng nghề gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus : https://www.vietnamplus.vn/lang-nghe-chuyen-my-noi-ky-nghe-thu-cong-duoc-gin-giu-nghin-nam-post1109472.vnp