Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng và hành trình 'thổi hồn' vào gỗ

2 giờ trướcBài gốc

Nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng hoàn thiện sản phẩm. (Ảnh: TTXVN phát)

Tại vùng đất Sơn Đồng (Hà Nội), có một làng nghề đã bền bỉ tồn tại và phát triển hơn 1.000 năm lịch sử. Không chỉ nổi tiếng với những pho tượng, hoành phi, câu đối hay đồ thờ sơn son thếp vàng tinh xảo, nơi đây còn được xem là cái nôi của một di sản văn hóa sống, kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo, lòng thành kính và tâm huyết được truyền nối qua nhiều thế hệ nghệ nhân.

Mới đây, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, là một trong 4 làng nghề của Hà Nội tham gia mạng lưới này, cùng với làng nghề gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc và làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ.

"Thiên đường" về đồ chạm khắc thủ công mỹ nghệ

Từ thời Tiền Lê (thế kỷ 10), với dấu ấn của Đức Thánh Đào Trực - người được xem là tổ nghề, Sơn Đồng đã hình thành nền tảng vững chắc cho nghề điêu khắc, truyền dạy qua từng thế hệ.

Theo Ngọc phả Thần tích, Đức Thánh Đào Trực sinh ngày 16/7 năm Nhâm Tuất (ngày 18/8/962), mất ngày 15/11 năm Bính Tuất (ngày 18/12/986). Người mở lớp dạy học, truyền nghề cho dân làng, dựng đền, chùa, dạy nhân dân làm hoành phi, câu đối, đục tượng, sơn son thếp vàng.

Người còn có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Tống lần thứ nhất (năm 980-981). Khi Người mất, dân làng và các nghệ nhân Sơn Đồng lập miếu, tạc tượng thờ Người để tri ân công đức.

Đình làng Sơn Đồng - nơi thờ tổ nghề làm tượng. (Nguồn: Ủy ban Nhân dân xã Sơn Đồng)

Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng từng bị mai một vào những năm kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ bao cấp, nhưng sau đó đã được các nghệ nhân Nguyễn Chí Dậu và Nguyễn Đức Cường khôi phục vào năm 1983. Cụ Nguyễn Chí Dậu, một nghệ nhân giỏi ở Sơn Đồng - đã quyết định khôi phục nghề truyền thống bằng việc đứng ra tổ chức lớp học nghề chạm khắc gỗ và sơn mài, cốt là để truyền nghề cho con cháu.

Hơn 30 học trò ngày đó bây giờ đã trở thành những người thợ giỏi, chủ cơ sở sản xuất lớn trong làng và đang tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ. Đến nay, nghề truyền thống của làng cứ thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước.

Tượng Phật được thếp vàng qua bàn tay khéo léo của người thợ Sơn Đồng. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Sơn Đồng được ví như là "thiên đường" về đồ thờ cúng hay đồ chạm khắc thủ công mỹ nghệ. Sản phẩm của làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng chủ yếu là tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng, thếp bạc, phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh và tín ngưỡng của người dân.

Các pho tượng gỗ ở Sơn Đồng được tạo tác theo những quy chuẩn chặt chẽ về tỷ lệ và hình khối giữa các bộ phận, nhờ đó luôn đạt sự cân đối, hài hòa và mang nét đặc trưng riêng của làng nghề. Điều đặc biệt là người thợ Sơn Đồng có thể chế tác hầu hết các pho tượng thờ theo yêu cầu mà không cần dựa vào mẫu có sẵn.

Từ những thân gỗ mít mộc mạc, qua đôi bàn tay khéo léo và tài hoa của các nghệ nhân, những pho tượng dần hiện lên sống động, có thần thái và chiều sâu tâm linh riêng biệt.

Năm 2007, Sách Kỷ lục Việt Nam đã ghi danh Sơn Đồng là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam."

Để tạo nên những tác phẩm ấy, người thợ không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện và kinh nghiệm lâu năm mà còn phải am hiểu văn hóa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian cùng các điển tích liên quan. Việc nắm rõ đặc điểm, tính cách và vị trí của từng pho tượng trong đời sống tâm linh giúp các nghệ nhân truyền được "hồn" vào mỗi tác phẩm.

Đa số các hộ dân tại làng nghề Sơn Đồng, làm và sinh sống bằng nghề thủ công mỹ nghệ. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Nguyên liệu chính để tạc tượng là gỗ mít - loại gỗ mềm, thớ mịn, ít nứt, dễ tạo hình và có độ bền cao. Gỗ được thu mua từ nhiều địa phương rồi loại bỏ phần giác, chỉ giữ lại lõi để chế tác. Sau khi đo kích thước và chia khối gỗ phù hợp, người thợ bắt đầu tạo hình pho tượng.

Công đoạn đầu tiên là làm phần đầu và khuôn mặt với các chi tiết như mũ, trán, mũi, môi, tai… Từ những đường đục phác thảo ban đầu, người thợ dần định hình tổng thể pho tượng từ diện đến bệ. Tiếp đó là công đoạn đục chi tiết từng bộ phận - phần quan trọng nhất, quyết định thần thái và giá trị của tác phẩm. Khi hoàn thiện phần tạo hình, tượng được gọt, nạo và đánh giấy ráp cho nhẵn mịn.

Trong quá trình này, người thợ sử dụng các loại đục dẹt, mỏng để tách chi tiết, tạo độ nổi cho các mảng khối mà không làm chúng dính vào nhau. Đây cũng là bước hoàn thiện phần gỗ trước khi chuyển sang công đoạn sơn. Kỹ thuật sơn son thếp vàng ở Sơn Đồng được thực hiện công phu không kém nghệ thuật sơn mài truyền thống.

Sau mỗi lớp sơn, người thợ lại mài bằng đá và nước để bề mặt đạt độ phẳng, nhẵn và mọng. Quá trình sơn rồi mài được lặp đi lặp lại nhiều lần trước khi phủ lớp sơn cầm thếp. Khi lớp sơn này se lại, người thợ sẽ tiến hành dán bạc hoặc dát vàng quỳ tùy theo yêu cầu của khách hàng.

Nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng có kỹ năng điêu luyện về chế tác các sản phẩm tâm linh. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Với quy trình chế tác tỉ mỉ từ chọn gỗ, đục chạm, sơn lót, thếp vàng đến tô vẽ hoàn thiện, mỗi sản phẩm đều trải qua quá trình sáng tạo kỳ công và hỏi kỹ năng, cảm xúc và sự tĩnh tâm. Đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Sơn Đồng còn lưu dấu ấn tại các công trình văn hóa của Hà Nội như: Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, chùa Một Cột...

Năm 2007, Sách Kỷ lục Việt Nam đã ghi danh Sơn Đồng là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam." Hiện nay, các sản phẩm của Sơn Đồng không chỉ xuất hiện khắp mọi miền đất nước, mà còn hiện diện tại các không gian tâm linh của kiều bào Việt ở châu Âu, châu Mỹ, Đông Nam Á...

Cơ hội quảng bá thương hiệu mỹ nghệ Việt Nam ra thị trường toàn cầu

Hiện nay, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng có hàng trăm cơ sở sản xuất, hơn 4.000 lao động trực tiếp, cùng mạng lưới nghệ nhân, thợ giỏi và thế hệ trẻ đang được đào tạo nối nghề. Các sản phẩm Sơn Đồng đạt chuẩn OCOP 3-4 sao, liên tục được vinh danh tại các triển lãm, lễ hội nghề truyền thống trong và ngoài nước.

Tối 8/5 vừa qua, cùng với Làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Việc làng nghề được quốc tế vinh danh không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống mà còn mở ra cơ hội xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu, nâng cao giá trị sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Hoạt động sản xuất tại làng nghề Sơn Đồng. (Ảnh: TTXVN phát)

Theo Tiến sỹ Darlie Oommen Koshy - Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới AISBL, hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng đã chứng minh rằng nghề thủ công không thuộc về quá khứ, mà chính là một phần của đời sống đương đại đang tiếp tục phát triển, tạo sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, nghề thủ công cần được nhìn nhận như một phần thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu.

Việc gia nhập mạng lưới quốc tế được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để Sơn Đồng phát triển bền vững, gắn bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới sáng tạo, phát triển du lịch văn hóa và nâng cao giá trị sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để các nghệ nhân Sơn Đồng giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ nhiều trung tâm thủ công nổi tiếng trên thế giới, tiếp tục gìn giữ và lan tỏa tinh hoa nghề Việt tới bạn bè quốc tế.

Nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng hoàn thiện sản phẩm. (Ảnh: TTXVN phát)

Hà Nội hiện có 337 làng nghề và làng nghề truyền thống được thành phố công nhận. Thành phố xác định phát huy giá trị di sản làng nghề gắn với phát triển du lịch, nông nghiệp sinh thái và kinh tế nông thôn bền vững.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, việc làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng được công nhận là thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là sự ghi nhận quốc tế đối với giá trị văn hóa, kỹ thuật thủ công, tính sáng tạo và sức sống bền vững của các làng nghề truyền thống Việt Nam.

Thành phố Hà Nội cam kết sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế; đẩy mạnh bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống; hỗ trợ đổi mới sáng tạo, thiết kế mẫu mã, phát triển thương hiệu, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Thủ đô.

Năm 2024, hai làng nghề gốm sứ Bát Tràng và dệt lụa Vạn Phúc đã được gia nhập mạng lưới này. Với việc có thêm Chuyên Mỹ và Sơn Đồng, Hà Nội hiện có 4 làng nghề tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có số lượng thành viên đứng thứ hai thế giới, sau Iran.

Việc làng nghề trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào của người dân Sơn Đồng, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề hơn nghìn năm tuổi, nơi những giá trị truyền thống vẫn đang được gìn giữ và lan tỏa mạnh mẽ trong dòng chảy hội nhập và sáng tạo./.

Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC-International) là tổ chức phi lợi nhuận quốc tế thành lập năm 1964, có trụ sở tại Kuwait, hoạt động với mục tiêu bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống trên toàn cầu. Sau hơn 60 năm hoạt động, tổ chức này đã công nhận 83 làng nghề thủ công thế giới thuộc 34 quốc gia. Hà Nội là địa phương đầu tiên của Việt Nam được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận và có 4 làng nghề gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.