Nấm 'nhảy gen' - Hiểm họa đe dọa ngành cà phê toàn cầu

4 giờ trướcBài gốc

Tác nhân gây bệnh là nấm Fusarium xylarioides, một loại nấm nguy hiểm xâm nhập vào hệ mạch dẫn nước của cây, khiến cây mất khả năng vận chuyển nước, dẫn đến héo rũ và chết dần. Kể từ thập niên 1990, các đợt bùng phát bệnh này đã làm châu Phi thiệt hại kinh tế hơn 1 tỷ USD. Điển hình tại Uganda, mãi đến năm 2020 ngành cà phê mới khôi phục được sản lượng sau dịch. Tuy nhiên, năm 2023, dấu vết bệnh lại xuất hiện tại Côte d'Ivoire, cho thấy mối đe dọa này chưa bao giờ chấm dứt.

Lịch sử của bệnh héo rũ trên cây cà phê là cuộc chạy đua tiến hóa không hồi kết. Xuất hiện lần đầu vào năm 1927 tại Tây và Trung Phi, bệnh này đã khiến nông dân phải từ bỏ các giống cũ để chuyển sang trồng giống Robusta - vốn được coi là giống kháng bệnh - từ thập niên 1950. Tuy nhiên, chỉ vài chục năm sau, nấm bệnh đã thích nghi và tấn công ngược lại chính Robusta, làm sụp đổ sản lượng tại CHDC Congo. Cùng lúc đó, biến thể trên cà phê Arabica cũng lan rộng tại Ethiopia từ những năm 1970.

Các nhà khoa học cảnh báo mô hình độc canh hiện đại với những cánh đồng đồng nhất về di truyền dù giúp tăng năng suất nhưng chỉ là một "lá chắn" mỏng manh, dễ dàng bị nấm bệnh quét sạch nếu chúng vượt qua được cơ chế kháng bệnh.

Điểm mấu chốt giúp loại nấm này trở nên "bất trị" đã được nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Lily Peck (Đại học California, Los Angeles) giải mã thông qua việc giải trình tự gene các chủng nấm lịch sử. Kết quả cho thấy ngoài sự di truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau, nấm Fusarium xylarioides còn sở hữu khả năng "chuyển gene ngang".

Cụ thể, chúng "nhập khẩu" các cụm gene khổng lồ gọi là các phi thuyền (Starships) - có khả năng “nhảy” từ vị trí này sang vị trí khác trong bộ gene - từ loài nấm Fusarium oxysporum, một tác nhân gây bệnh trên hơn 120 loại cây trồng khác như chuối và cà chua. Những gene "nhảy" này mang theo độc lực và khả năng trao đổi chất mạnh mẽ, giúp nấm nhanh chóng chuyển hóa để tấn công cả 2 giống cà phê chủ lực là Arabica và Robusta.

Thực trạng canh tác tại các nông hộ nhỏ ở châu Phi đang vô tình tiếp tay cho quá trình này. Việc trồng xen cà phê với chuối và các loài cỏ dại họ cà đã tạo ra những "ổ chứa" lý tưởng, cho phép các loài nấm khác nhau tiếp xúc, trao đổi vật liệu di truyền và sinh ra các biến thể mới.

Các chuyên gia cảnh báo nếu không sớm thay đổi chiến lược quản lý cỏ dại, đa dạng hóa giống và bố trí cây trồng hợp lý để ngăn chặn sự xuất hiện của các chủng nấm mang gen "nhảy loài", ngành cà phê không chỉ ở châu Phi mà cả châu Á và châu Mỹ sẽ phải đối mặt với nguy cơ sụp đổ chuỗi giá trị toàn cầu trước sự tiến hóa không ngừng của mầm bệnh.

Trung Kiên (TTXVN)

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/the-gioi/nam-nhay-gen-hiem-hoa-de-doa-nganh-ca-phe-toan-cau-20260302172307946.htm