Nếu cuộc đời không rực rỡ thì sao?

2 giờ trướcBài gốc

Câu hỏi “Nếu cuộc đời không rực rỡ thì sao?” được “viral” trên mạng xã hội gần đây làm tôi nhớ lại tâm trạng của nhiều thân chủ tôi đã gặp. Có em đang học cấp 3, có em vừa bước vào đại học và cũng có người đang phân vân giữa việc học tiếp cao học hay đi làm. Tất cả đều ở tâm trạng lo lắng về cảm giác bị xem là “tầm thường” trong mắt nhiều người vì chưa có gì “rực rỡ”.

Khi “rực rỡ” trở thành một chuẩn mực vô hình

Câu hỏi “viral” như ngầm giả định rằng một cuộc đời đáng giá phải là một cuộc đời rực rỡ. Giả định đó không chỉ xuất hiện ở cấp độ cá nhân. Nó dần trở thành một chuẩn mực văn hóa của thời đại mạng xã hội, nơi thành công thường được kể lại dưới dạng những câu chuyện nổi bật, như người khởi nghiệp thành công rất sớm, người đạt được thành tựu lớn ở tuổi còn trẻ, người có sự nghiệp được ngưỡng mộ.

Khi những câu chuyện này được lặp lại đủ nhiều, chúng dễ tạo ra một thước đo vô hình. Người trẻ bắt đầu nhìn vào các hình mẫu đó rồi tự hỏi: mình đã đủ rực rỡ chưa?

Trong khi đó, nếu quan sát đời sống thực tế, phần lớn cuộc đời con người không được xây dựng từ những khoảnh khắc rực rỡ, mà từ những giai đoạn rất bình thường: học hỏi, thử nghiệm, sai lầm rồi điều chỉnh. Chính những giai đoạn ít được chú ý này mới là phần chiếm nhiều nhất của một cuộc đời.

Vì sao ta dễ nghĩ rằng ai cũng đang thành công?

Một yếu tố tâm lý - xã hội quan trọng phía sau cảm giác “cuộc đời mình chưa đủ sáng” là hai hiện tượng đã được nghiên cứu nhiều trong môi trường truyền thông số: “buồng vang” (echo chamber) và “bong bóng lọc” (filter bubble).

“Bong bóng lọc” là hiện tượng các nền tảng số cá nhân hóa thông tin dựa trên hành vi của người dùng. Thuật toán ghi nhận những gì chúng ta tìm kiếm, đọc, thích hoặc chia sẻ, rồi tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự. Theo thời gian, mỗi người dần sống trong một “bong bóng thông tin” riêng, nơi phần lớn những gì họ nhìn thấy đều phù hợp với sở thích và quan điểm sẵn có(1). Khi hiện tượng này kết hợp với “buồng vang”, hiệu ứng càng mạnh hơn.

“Buồng vang” mô tả tình huống trong đó những người có quan điểm giống nhau tập trung trong cùng một không gian thông tin và liên tục lặp lại các ý tưởng tương tự. Những ý kiến giống nhau được khuếch đại, còn những góc nhìn khác biệt ít xuất hiện hơn(2).

Trong môi trường mạng xã hội, hai hiện tượng này thường diễn ra đồng thời. Thuật toán lọc nội dung trước, sau đó cộng đồng người dùng tiếp tục lặp lại và khuếch đại các thông tin tương tự. Khi những câu chuyện về thành công, nổi bật hay “cuộc đời rực rỡ” liên tục xuất hiện trong dòng thông tin cá nhân, người ta dễ có cảm giác rằng ai cũng đang sống rất thành công.

Nhưng thực tế, những gì ta nhìn thấy chỉ là những khoảnh khắc được chọn lọc. Những giai đoạn bình thường - nơi con người loay hoay học nghề, đổi hướng, hoặc thậm chí là thất bại - thường không xuất hiện trong không gian thông tin đó. Kết quả là nhiều người trẻ bắt đầu so sánh toàn bộ cuộc đời thật của mình, bao gồm cả những giai đoạn chưa rõ ràng và những thất bại nhỏ, với những lát cắt đẹp nhất trong cuộc đời của người khác. Sự so sánh không cân xứng này dễ dẫn đến cảm giác hụt hẫng hoặc nghi ngờ giá trị bản thân.

Ngay cả những cuộc đời “rực rỡ” cũng từng rất bình thường

Một điều đáng chú ý là nhiều cuộc đời sau này được xem là rực rỡ thực ra không hề bắt đầu theo cách đó.

Steve Jobs thường được nhắc đến như một biểu tượng thành công của ngành công nghệ. Nhưng năm 1985, ông bị chính công ty mà mình sáng lập - Apple - sa thải. Đối với nhiều người, đó có thể là một thất bại mang tính quyết định.

Tuy nhiên, giai đoạn tưởng như thất bại đó lại mở ra những hướng đi khác. Jobs thành lập Công ty NeXT và đầu tư vào Pixar. Pixar sau này trở thành một trong những hãng phim hoạt hình có ảnh hưởng lớn trên thế giới, còn công nghệ của NeXT trở thành nền tảng quan trọng khi Apple mua lại công ty này và mời ông quay trở lại.

Nhìn lại toàn bộ hành trình, điều đáng chú ý không phải là một cuộc đời rực rỡ liên tục. Thay vào đó, những giai đoạn tưởng như bình thường hoặc thất bại lại chính là phần tạo nên những bước ngoặt sau này.

Điều quyết định thường không phải là ánh sáng, mà là nội lực

Trong tâm lý học phát triển, yếu tố giúp một con người đi xa trong cuộc sống thường không phải là số lần họ tỏa sáng, mà là nội lực tâm lý.

Một khái niệm thường được nhắc đến là resilience - khả năng phục hồi sau khó khăn. Người có năng lực này không nhất thiết tránh được thất bại, nhưng họ có khả năng học hỏi từ trải nghiệm và tiếp tục tiến lên.

Một khái niệm khác là growth mindset - cách nhìn nhận rằng năng lực của con người có thể phát triển qua quá trình học hỏi và rèn luyện. Khi nhìn cuộc đời theo cách này, những giai đoạn chưa thành công không còn bị xem là dấu chấm hết, mà là một phần của tiến trình trưởng thành.

Trong thực hành tâm lý với thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, một nhầm lẫn khá phổ biến là đồng nhất giá trị bản thân với thành tích bên ngoài. Khi điều này xảy ra, mỗi thất bại nhỏ cũng dễ được cảm nhận như một thất bại của toàn bộ con người.

Ngược lại, khi giá trị bản thân được xây dựng từ nội lực - khả năng học hỏi, sự kiên trì, khả năng phục hồi - con người có thể đi qua nhiều giai đoạn rất bình thường mà vẫn tiếp tục phát triển.

Quay vào bên trong để tạo nội lực

Vì vậy, khi gặp câu hỏi “Nếu cuộc đời không rực rỡ thì sao?”, có lẽ hướng suy nghĩ hữu ích hơn là chuyển sự chú ý từ bên ngoài vào bên trong. Nội lực thường được xây dựng từ những điều khá giản dị, như khả năng học hỏi liên tục, sự kiên trì trong công việc, sức khỏe thể chất, các mối quan hệ đáng tin cậy và một nhịp sống đủ cân bằng để con người có thể phục hồi sau những áp lực hàng ngày.

Những điều này hiếm khi tạo ra ánh sáng lớn ngay lập tức. Nhưng theo thời gian, chính chúng lại là nền tảng giúp một con người đi được xa hơn. Trong bài phát biểu nổi tiếng tại Đại học Stanford năm 2005, Steve Jobs từng nói: “You can’t connect the dots looking forward; you can only connect them looking backwards”, tạm dịch là: Bạn không thể nối các điểm của cuộc đời khi nhìn về phía trước; bạn chỉ có thể nối chúng lại khi nhìn về phía sau.

Nhiều giai đoạn trong cuộc đời trông rất bình thường khi ta đang sống trong đó. Nhưng khi nhìn lại, chính những quãng thời gian tưởng như lặng lẽ ấy lại là những điểm nối tạo nên toàn bộ hành trình.

Vì vậy, một cuộc đời không nhất thiết phải rực rỡ ngay lập tức. Chỉ cần nó đủ vững để bạn tiếp tục bước đi - và đủ bình an để bạn cảm thấy mình đang sống đúng với giá trị của mình - thì điều đó tự thân đã là một thành công rực rỡ.

(1) Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press.

(2) Sunstein, C. R. (2001). Republic.com. Princeton University Press.

TS.BS. Phạm Minh Triết

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/neu-cuoc-doi-khong-ruc-ro-thi-sao/