Nghệ thuật 'mở lối' hòa nhập cho người yếu thế

một giờ trướcBài gốc

Đây được xem là một bước chuyển quan trọng, khi văn hóa - nghệ thuật không còn dừng ở việc phục vụ số đông, mà chủ động hướng tới, chăm lo và bồi đắp đời sống tinh thần cho những cộng đồng dễ bị tổn thương trong xã hội.

Qua nghệ thuật, trẻ tự kỷ tìm được cách kết nối với thế giới, từng bước hòa nhập xã hội. Ảnh: Chương trình “Mừng Đảng, mừng Xuân 2026” do Liên đoàn Xiếc Việt Nam tổ chức

Xứng đáng được “thụ hưởng” văn hóa - nghệ thuật

Nghị quyết 80-NQ/TW đã xác định rõ định hướng xuyên suốt: Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đồng thời kiến tạo môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại. Lấy bồi đắp nhân cách làm trọng tâm, các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học được đặt trong mối liên hệ hữu cơ, cùng hướng tới mục tiêu phát triển con người hài hòa về đức - trí - thể - mỹ; giúp mỗi cá nhân nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách.

Từ tinh thần ấy, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu văn hóa phải phục vụ con người một cách toàn diện, bao trùm, bảo đảm không một nhóm đối tượng nào bị đứng ngoài đời sống văn hóa.

Với trẻ tự kỷ và các nhóm yếu thế khác, nghệ thuật không dừng lại ở vai trò giải trí hay thưởng thức thẩm mỹ, mà còn là một kênh tiếp cận thế giới hiệu quả và giàu tính nhân văn. Thông qua nghệ thuật, các em có thêm cơ hội nhận thức bản thân, mở rộng cảm xúc và từng bước hình thành nhân cách. Trong những trường hợp ngôn ngữ giao tiếp còn nhiều hạn chế, màu sắc, âm thanh, hình khối hay chuyển động trở thành phương tiện biểu đạt thay thế, giúp các em kết nối với môi trường xung quanh một cách tự nhiên.

Quá trình tham gia các hoạt động như vẽ tranh, nghe nhạc, xem biểu diễn hay thực hành nghệ thuật vừa mang lại niềm vui, vừa góp phần bồi đắp khả năng cảm thụ thẩm mỹ, nhận diện cảm xúc và xây dựng những phản xạ hành vi tích cực.

Bảo đảm quyền được hưởng thụ văn hóa - nghệ thuật cho người yếu thế chính là thước đo mức độ nhân văn của một xã hội. Khi văn hóa - nghệ thuật “mở cửa” với họ, thì một cách tự nhiên, văn hóa sẽ hiện diện trong đời sống của họ, nuôi dưỡng con người từ bên trong và lan tỏa những giá trị tốt đẹp, bền bỉ và lâu dài...

Theo họa sĩ Chu Nhật Quang - người có nhiều năm gắn bó với việc dạy vẽ cho trẻ tự kỷ - nghệ thuật giúp các em giảm dần cảm giác tự ti, thu mình và e ngại trong giao tiếp. Quan trọng hơn, môi trường nghệ thuật tạo điều kiện để trẻ rèn luyện sự tập trung, tính kiên trì, khả năng tuân thủ quy tắc và biểu đạt theo hướng tích cực. Mỗi tác phẩm hoàn thành không chỉ là kết quả của hoạt động sáng tạo, mà còn phản ánh sự tiến bộ trong việc kiểm soát hành vi, cảm xúc và suy nghĩ - những yếu tố cốt lõi của quá trình hoàn thiện nhân cách.

Ở chiều sâu hơn, việc được tiếp cận nghệ thuật giúp các em sớm chạm tới những giá trị chân - thiện - mỹ một cách tự nhiên, không áp đặt. Cái đẹp trong nghệ thuật sẽ nuôi dưỡng cảm quan thẩm mỹ, âm thầm bồi đắp lòng nhân ái, khả năng đồng cảm và sự rung động trước những giá trị tích cực của đời sống.

Khi một em nhỏ tự kỷ chăm chú theo dõi một tiết mục xiếc, mỉm cười trước giai điệu âm nhạc hay hòa nhịp theo chuyển động của nghệ sĩ, đó chính là biểu hiện rõ nét của sự kết nối cảm xúc - nền tảng quan trọng để các em từng bước hòa nhập xã hội.

Điều này được thể hiện sinh động trong chương trình Mừng Đảng, mừng Xuân 2026 do Liên đoàn Xiếc Việt Nam tổ chức, khi khán phòng đón những khán giả đặc biệt là các em nhỏ tự kỷ. Nhiều phụ huynh đã không giấu được xúc động khi chứng kiến con mình tươi vui, chủ động hòa theo âm nhạc và tương tác với các nghệ sĩ. Những khoảnh khắc ấy cho thấy nghệ thuật không chỉ mang lại niềm vui nhất thời, mà còn khơi dậy khả năng cảm thụ, giao tiếp và gắn kết ở trẻ.

Từ hòa nhập đến đồng kiến tạo văn hóa

Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng: Dù gặp những hạn chế nhất định về thể chất hoặc tâm lý, nhiều người yếu thế vẫn sở hữu năng lực sáng tạo và niềm đam mê bền bỉ với nghệ thuật. Theo ông, khi được phát hiện, bồi dưỡng và đặt trong môi trường phù hợp, họ hoàn toàn có thể tham gia sáng tạo, biểu diễn và đóng góp những giá trị tích cực cho đời sống nghệ thuật.

Việc tạo điều kiện để người yếu thế được tiếp cận, thực hành và cống hiến thể hiện tinh thần nhân văn, trách nhiệm xã hội của các thiết chế văn hóa, đồng thời góp phần mở rộng biên độ sáng tạo, mang đến những góc nhìn mới mẻ, đa dạng, làm giàu thêm đời sống văn hóa cộng đồng.

Thực tế cho thấy, văn hóa chỉ thực sự trở nên sống động và toàn diện khi có sự tham gia của toàn xã hội. Tại không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, sân chơi kể chuyện Thánh Gióng do Think Playgrounds triển khai đã được chuyển hóa từ một điểm nhấn bản sắc thành mô hình văn hóa hòa nhập, nhờ sự tham gia trực tiếp của nhiều nhóm yếu thế như người điếc, người mù, người tổn thương não, người sử dụng xe lăn... Chính họ đã trực tiếp góp ý về độ cao bậc thềm, xích đu thiếu điểm bám, ghế picnic chưa phù hợp, qua đó giúp nhóm thiết kế nhận diện những “khoảng trống” trong không gian công cộng.

Từ những phản hồi ấy, thiết kế được hoàn thiện theo hướng bao trùm hơn, với hệ thống ram dốc, ghế thân thiện với xe lăn, gờ tựa an toàn, chuông gió định hướng dành cho người khiếm thị cùng hệ thống thuyết minh audio. Quá trình đồng kiến tạo cho thấy, văn hóa không phải là sản phẩm được áp đặt từ một phía, mà chỉ trở nên trọn vẹn khi được bồi đắp bằng sự đa dạng và tiếng nói của mọi nhóm trong xã hội.

Có thể thấy, khi người yếu thế trở thành chủ thể tham gia sáng tạo, văn hóa cũng theo đó được mở rộng cả về chiều sâu lẫn biên độ tiếp cận. Việc lắng nghe, trao quyền và đồng hành cùng các nhóm yếu thế vừa giúp các thiết chế văn hóa nhận diện rõ hơn những khuyết thiếu trong tư duy tổ chức không gian và hoạt động, vừa hướng tới mục tiêu kiến tạo những không gian chung bao trùm, công bằng và nhân văn hơn.

Ở đó, mỗi đóng góp, dù nhỏ bé, đều trở thành chất liệu quý, góp phần làm giàu đời sống tinh thần xã hội. Trên nền tảng ấy, văn hóa hòa nhập dần hình thành - nơi sự đa dạng được thừa nhận, tôn trọng và chuyển hóa thành những giá trị lâu dài cho cộng đồng.

THANH MAI

Nguồn Văn hóa : http://baovanhoa.vn/van-hoa/nghe-thuat-mo-loi-hoa-nhap-cho-nguoi-yeu-the-200287.html