Nghịch lý tại 'thủ phủ' khoáng sản

3 giờ trướcBài gốc

Trong khi các nhà máy alumin hoạt động ấn tượng, đóng góp kim ngạch hàng nghìn tỷ đồng, thì hàng loạt dự án chế biến titan và zircon tại Lâm Đồng rơi vào tình trạng tê liệt kéo dài, gây lãng phí nguồn tài nguyên quý giá dưới lòng đất.

Hai mảng màu đối nghịch bauxite – titan

Theo các số liệu quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản thời kỳ 2021 đến 2030, tầm nhìn đến năm 2050, tiềm năng khoáng sản tại địa phương sau sáp nhập là vô cùng to lớn. Đối với quặng bauxite, tổng trữ lượng và tài nguyên ước tính lên đến khoảng 7 tỷ tấn quặng nguyên khai, chiếm tới 73% tổng trữ lượng và tài nguyên cả nước. Đây là một con số khổng lồ, tạo tiền đề cho phát triển ngành công nghiệp nhôm hiện đại.

Trong đó, trữ lượng quặng bauxite có thể huy động vào khai thác đạt 3,45 tỷ tấn. Đối với quặng titan, trữ lượng và tài nguyên cũng không kém cạnh khi đạt ngưỡng 566 triệu tấn, chiếm hơn 92% tổng trữ lượng và tài nguyên của cả nước. Với 17 khu vực thăm dò, khai thác đã được quy hoạch trên diện tích gần 16.000 ha, tiềm năng khai thác titan tại đây là vô tận nếu được đặt vào đúng quy trình vận hành.

Nhà máy Alumin Tân Rai thuộc tổ hợp Bauxit - Nhôm Lâm Đồng. Ảnh: Công ty Nhôm Lâm Đồng - TKV.

Tuy nhiên, sự phân hóa về hiệu quả giữa các ngành hàng rất rõ rệt.

Điểm sáng lớn nhất của bức tranh khoáng sản Lâm Đồng hiện nay là chuỗi dự án alumin. Sau nhiều năm vận hành, hai nhà máy alumin là Tân Rai và Nhân Cơ đã khẳng định được vị thế của mình, trở thành những "cánh chim đầu đàn" trong công nghiệp chế biến khoáng sản. Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam đã đầu tư hơn 28.174 tỷ đồng vào hai dự án này và đưa vận hành thương mại từ năm 2013 và 2018.

Công suất của mỗi nhà máy đạt 650.000 tấn alumin mỗi năm, tạo ra nguồn sản phẩm dồi dào phục vụ xuất khẩu và các ngành công nghiệp hạ nguồn.

Bên cạnh đó, dự án điện phân nhôm Đắk Nông tại Khu công nghiệp Nhân Cơ với tổng mức đầu tư hơn 18.420 tỷ đồng, dù có tiến độ kéo dài từ năm 2015, nhưng hiện nay đã hoàn thành phần xây dựng và đang trong giai đoạn lắp đặt thiết bị, theo thông tin từ Sở Công thương tỉnh. Đây được kỳ vọng là cú hích lớn để hiện thực hóa mục tiêu chế biến sâu biến quặng nhôm thô thành nhôm kim loại với giá trị gia tăng cao hơn gấp bội.

Trái ngược hoàn toàn với sự vận hành ổn định của chuỗi alumin, nhóm các dự án chế biến titan và zircon rơi vào "tê liệt" mang tính hệ thống.

Tính đến thời điểm hiện tại, có 3 dự án chế biến xỉ titan được cấp phép với tổng công suất 94.000 tấn mỗi năm nhưng hầu hết đều đang nằm trong trạng thái "chết lâm sàng".

Điển hình, dự án của Công ty liên doanh khoáng sản quốc tế Hải Tinh đã hoàn thành nhưng phải dừng sản xuất vì giấy chứng nhận đầu tư hết hạn; dự án của Công ty CP Công nghiệp khoáng sản Bình Thuận khởi công từ năm 2015 nhưng triển khai cầm chừng và có dấu hiệu bỏ dở; dự án của Công ty CP sản xuất Zirconium và Titanium Hưng Thịnh dù đã hoàn tất thủ tục nhưng lại bị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an niêm phong.

Tình trạng này cũng lan sang các dự án sản xuất bột zircon, khi chỉ còn duy nhất dự án của Công ty Cổ phần khoáng sản Sông Bình duy trì được hoạt động. Hầu hết các đơn vị còn lại đều chịu chung số phận bị hết hạn giấy phép hoặc vướng vòng lao lý như Công ty liên doanh khoáng sản quốc tế Hải Tinh, Công ty TNHH chế biến khoáng sản Thân Gia. Thậm chí, đối với các nhóm sản phẩm có giá trị cao hơn như pigment, titan xốp, mặc dù đã được cấp phép nhưng vẫn chưa triển khai hoàn thiện hoặc chưa thu hút được nhà đầu tư.

Chi phí đầu vào cao, giá trị gia tăng thấp

Dưới góc nhìn từ Sở Công thương, các dự án xỉ titan không thể trụ lại trên thị trường do gánh nặng chi phí đầu vào quá lớn. Điện năng, hao hụt nguyên liệu, và chi phí xử lý môi trường đã đẩy giá thành sản phẩm lên cao ngất ngưởng, khiến sản phẩm khó lòng cạnh tranh được với hàng ngoại nhập.

Thêm vào đó, việc sử dụng công nghệ chưa phù hợp, chủ yếu có xuất xứ từ Trung Quốc khiến thị trường tiêu thụ bị thu hẹp đáng kể.

Tham số về hiệu quả kinh tế giai đoạn 2021 đến 2025 cho thấy, địa phương đã xuất khẩu khoảng 134.382 tấn quặng titan các loại, mang về kim ngạch khoảng 118,4 triệu USD. Đối với mặt hàng alumin và hydroxit nhôm, con số còn ấn tượng hơn nhiều khi đạt mức 6,97 triệu tấn với tổng kim ngạch xuất khẩu lên tới gần 3 tỷ USD.

Chế biến sâu titan ở Khu công nghiệp chế biến titan Sông Bình. Ảnh: lamdong.gov.vn

Tổng cộng, hoạt động xuất khẩu quặng titan và alumin đã đóng góp một lượng ngoại tệ đáng kể cho ngân sách. Tuy nhiên, thuế và các khoản thu ngân sách mà địa phương thu được từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp trong cùng giai đoạn này tỏ ra khá khiêm tốn.

Tổng số thu ngân sách từ các đơn vị khai thác, kinh doanh khoáng sản titan và bauxite chỉ đạt khoảng 713 tỷ đồng. Nếu tính trung bình mỗi năm, con số này chưa tới 150 tỷ đồng. Đây là tỷ trọng cho thấy chênh lệch lớn giữa quy mô tài nguyên được khai thác và giá trị ngân sách thực tế thu về, đặt ra bài toán về việc làm thế nào để khai thác bền vững và tối ưu hóa lợi ích kinh tế cho địa phương.

Trước thực trạng đó, hướng đi sắp tới của tỉnh đã được xác định rõ ràng. Nguồn nguyên liệu titan và bauxite trên địa bàn sẽ tập trung cung cấp cho dự án chế biến bột nghiền zircon siêu mịn với công suất 50.000 tấn mỗi năm và hai nhà máy alumin Tân Rai, Nhân Cơ với tổng công suất chế biến đạt 1,3 triệu tấn alumin mỗi năm.

Điều này cho thấy tỉnh đang dần chuyển dịch từ tư duy khai thác thô sang định hướng sàng lọc, chỉ nuôi dưỡng những doanh nghiệp có thực lực công nghệ và tài chính.

Về vấn đề xuất khẩu, tỉnh khẳng định không còn các mỏ khoáng sản quy mô nhỏ, chất lượng thấp, phân bố ở vùng sâu hay khu vực biên giới để có thể đề xuất xuất khẩu theo tinh thần của Chỉ thị số 38/CT-TTg của Thủ tướng. Tất cả các mỏ hiện có đều thuộc diện quy mô lớn, được quy hoạch bài bản để phục vụ chế biến trong nước. Động thái này cho thấy tỉnh đang nỗ lực cắt đứt hoàn toàn "cơn khát" xuất khẩu thô, ép buộc các doanh nghiệp phải đầu tư vào chuỗi giá trị sâu nếu muốn tồn tại trên thị trường.

Tham chiếu từ Lâm Đồng, có thể thấy khoáng sản không chỉ là nguồn tài nguyên ban tặng vĩnh viễn mà còn là một bài kiểm tra năng lực quản trị. Sự thành công của các dự án alumin là minh chứng cho thấy nếu có công nghệ tốt và định hướng đúng, ngành khai khoáng hoàn toàn có thể trở thành trụ cột kinh tế.

Thái Bình

Nguồn Nhà Quản Trị : https://theleader.vn/nghich-ly-tai-thu-phu-khoang-san-d46195.html