Di tích cấp quốc gia đình làng Để Võng. Ảnh: T.P
Để Võng là một trong những làng/xã được hình thành khá sớm ở Hội An. Theo các nguồn tư liệu và truyền khẩu trong dân gian, làng được thành lập từ thời Hậu Lê, khoảng đầu thế kỷ 17.
Đặc điểm nổi bật của cộng đồng cư dân Để Võng là gắn bó mật thiết với sông nước. Trong thời kỳ phong kiến, xã Để Võng còn được triều đình giao quyền thu thuế thủy điền trên tuyến sông từ Cửa Đại đến các khu vực Hà Bảng, Trà Nhiêu, Núi Út, Tiên Đỏa, Tỉnh Thủy, Phú Quý, Cồn Sứ, An Hòa. Điều này cho thấy vị trí quan trọng của làng trong hệ thống giao thương đường thủy của vùng Hội An xưa.
Địa bạ triều Nguyễn lập năm Gia Long thứ 13 (1814) cho biết, trong làng đã có đình, miếu và chùa, có thể khẳng định đình Để Võng được khởi dựng muộn nhất vào năm 1814.
Đình Để Võng là nơi thờ Đại Càn quốc gia Tứ vị Thánh nương - vị thần biển được cư dân vùng duyên hải tôn kính. Ngoài ra đình còn phối thờ các vị thần liên quan đến sông nước, cùng các bậc tiền hiền, hậu hiền và các vong linh vô chủ. Theo tư liệu Quảng Nam xã chí, trước đây làng Để Võng có 17 đạo sắc phong của triều Nguyễn, ban cho các vị thần như: Bổn cảnh Thành hoàng, Ngũ hành Tiên nương, Thái giám Bạch mã, Đại Càn, Tứ Dương linh thần, Mộc Thọ, Bích Sơn tôn thần…
Về hoạt động sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tại đình, trước đây (thời điểm Viện Viễn Đông Bác Cổ thực hiện điều tra làng xã Quảng Nam giai đoạn 1943 - 1944) cho biết trong năm nhân dân địa phương tổ chức 3 kỳ cúng tế tại đình.
Trải qua hơn ba thế kỷ tồn tại, đình Để Võng không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là biểu tượng của ký ức cộng đồng. Đình còn lưu giữ nhiều tư liệu quý như địa bạ, bia đá, hoành phi, câu đối… góp phần làm sáng tỏ quá trình hình thành các làng xã vùng Hội An. Đồng thời các nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng tại đình phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cư dân vùng sông nước.
Sự tồn tại của đình Để Võng qua bao biến thiên lịch sử là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa làng xã Việt Nam. Ngôi đình cổ kính ấy vẫn lặng lẽ đứng giữa lòng đô thị Hội An, tiếp tục gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ mai sau giá trị quý báu của lịch sử và văn hóa dân tộc.
TRẦN PHƯƠNG