Nhật Bản mở đường cho tư nhân tham gia năng lượng nhiệt hạch

4 giờ trướcBài gốc

Một lò phản ứng năng lượng nhiệt hạch tại Nhật

Bắt đầu từ năm tài chính 2026, quốc gia này sẽ chính thức mở cửa các cơ sở nghiên cứu và phát triển (R&D) quốc gia về năng lượng nhiệt hạch cho khu vực tư nhân tiếp cận và sử dụng. Động thái này không chỉ là việc chia sẻ cơ sở vật chất đơn thuần, mà là một phần trong kế hoạch tổng thể đầy tham vọng nhằm tạo ra điện năng từ phản ứng nhiệt hạch vào những năm 2030.

Bằng cách xóa bỏ ranh giới cứng nhắc giữa nhà nước và doanh nghiệp, Tokyo hy vọng sẽ tối ưu hóa nguồn lực, san sẻ rủi ro và tăng tốc để bắt kịp các cường quốc khác trong việc chinh phục "nguồn năng lượng của các vì sao".

Cuộc đua "Mặt trời nhân tạo" và bài toán nan giải về nguồn vốn

Phản ứng nhiệt hạch, hay còn được ví von là công nghệ tạo ra "Mặt trời nhân tạo", đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới khoa học và hoạch định chính sách toàn cầu như một giải pháp khử carbon tối thượng cho thế hệ tiếp theo. Khác với điện hạt nhân truyền thống, quá trình này không phát thải khí carbon dioxide và hứa hẹn nguồn năng lượng gần như vô tận. Tuy nhiên, để biến lý thuyết thành dòng điện thắp sáng các thành phố là một hành trình đầy gian nan và tốn kém mà không một quốc gia nào muốn bị bỏ lại phía sau.

Nhìn ra thế giới, các đối thủ của Nhật Bản đang đi những nước cờ rất khác biệt. Tại Mỹ, cuộc chơi đang được dẫn dắt bởi các công ty tư nhân với nguồn vốn khổng lồ, sẵn sàng chấp nhận rủi ro để đạt được đột phá. Trong khi đó, Trung Quốc lại chọn cách tiếp cận tập trung quyền lực, xây dựng các cơ sở nghiên cứu nghiên cứu quy mô lớn dưới sự chỉ đạo trực tiếp và nguồn ngân sách dồi dào từ chính phủ. Đứng trước hai mô hình này, chính phủ Nhật Bản nhận định rằng để sử dụng hiệu quả nguồn ngân sách hạn hẹp của mình, con đường duy nhất là sự hợp tác chặt chẽ giữa khu vực công và tư.

Rào cản lớn nhất đối với công nghệ nhiệt hạch chính là chi phí đầu tư ban đầu khổng lồ. Để tạo ra phản ứng, các thiết bị siêu dẫn cần phải duy trì được nhiệt độ không tưởng lên tới 100 triệu độ C. Chỉ riêng chi phí cho các thiết bị này đã dao động từ hàng tỷ đến hàng chục tỷ yên (với 1 tỷ yên tương đương khoảng 6,38 triệu USD). Đây là một con số nằm ngoài tầm với của hầu hết các doanh nghiệp đơn lẻ.

Các công ty khởi nghiệp xuất thân từ trường đại học, ví dụ như Kyoto Fusioneering, dù đang rất tích cực trong hoạt động R&D nhưng nguồn lực tài chính của họ luôn có giới hạn. Ngược lại, các tập đoàn lớn dù có tiền nhưng lại e ngại rủi ro đầu tư vì công nghệ nhiệt hạch để phát điện vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu cơ bản, chưa đảm bảo lợi nhuận thương mại ngay lập tức. Chính vì thế, sự can thiệp và hỗ trợ hạ tầng từ chính phủ là mảnh ghép còn thiếu để hoàn thiện bức tranh này.

Phá bỏ rào cản hành chính: Khi tư nhân được "chung mâm" với nhà nước

Để cụ thể hóa chiến lược này, Nhật Bản sẽ mở cửa các cơ sở nghiên cứu hàng đầu của mình, bao gồm Viện Quốc gia về Khoa học và Công nghệ Lượng tử, Viện Khoa học Nhiệt hạch Quốc gia và Viện Kỹ thuật Laser của Đại học Osaka. Đây là những nơi sở hữu các thiết bị thí nghiệm tối tân mà khu vực tư nhân khó lòng tự xây dựng được.

Mô hình hợp tác tài chính được đề xuất cũng rất rõ ràng và thực tế. Các công ty muốn sử dụng cơ sở vật chất sẽ phải chi trả chi phí cho các vật tư tiêu hao cần thay thế sau mỗi lần thí nghiệm, cũng như hóa đơn tiền điện vận hành. Trong khi đó, chính phủ sẽ gánh vác phần chi phí nặng nề nhất là bảo trì và quản lý hệ thống. Không chỉ dừng lại ở việc cho mượn máy móc, chính phủ Nhật Bản còn lên kế hoạch thúc đẩy sự hợp tác sâu rộng hơn thông qua việc trao đổi nhân sự giữa hai khu vực. Các nhà khoa học nhà nước và kỹ sư doanh nghiệp sẽ cùng làm việc, chia sẻ tri thức để giải quyết các nút thắt kỹ thuật.

Trước đây, Nhật Bản cũng từng cho phép tư nhân sử dụng cơ sở công trong các lĩnh vực khác, nhưng thực tế triển khai gặp nhiều bất cập. Các viện nghiên cứu quốc gia thường được ưu tiên sử dụng thiết bị trong giờ hành chính, đẩy các công ty tư nhân vào tình thế phải làm việc vào ban đêm hoặc cuối tuần. Nhận thức được sự bất tiện này kìm hãm sự sáng tạo, chính phủ cam kết sẽ thiết kế lại hệ thống quản lý tại các trung tâm nghiên cứu nhiệt hạch mới để cải thiện tối đa khả năng sử dụng và sự thuận tiện cho các công ty.

Vào năm 2025, chính phủ Nhật Bản đã đặt ra mục tiêu trình diễn khả năng phát điện từ phản ứng nhiệt hạch vào những năm 2030. Họ xác định rằng sự tham gia của khu vực tư nhân là điều kiện tiên quyết để đưa công nghệ này từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Bằng cách lôi kéo một loạt các công ty tham gia ngay từ giai đoạn R&D, Nhật Bản hy vọng sẽ rút ngắn thời gian thương mại hóa, biến giấc mơ năng lượng sạch thành hiện thực và khẳng định vị thế công nghệ của mình trên trường quốc tế. Chiến lược mở cửa năm 2026 chính là phát súng hiệu lệnh cho giai đoạn tăng tốc này.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/nhat-ban-mo-duong-cho-tu-nhan-tham-gia-nang-luong-nhiet-hach-243539.html