Phá vỡ vòng luẩn quẩn của bài toán rác thải

một giờ trướcBài gốc

Bước vào giai đoạn phát triển mới, TP HCM đang phải đối mặt với một trong những thách thức cam go nhất: quản lý và xử lý khối lượng chất thải rắn sinh hoạt khổng lồ.

Những con số biết nói

Theo các báo cáo quan trắc môi trường gần đây, mỗi ngày, toàn thành phố thải ra từ 9.000 đến 10.000 tấn rác. Đáng quan ngại hơn, trong những dịp lễ, Tết hoặc thời điểm cuối tuần, con số này có thể vọt lên ngưỡng 12.000 đến 14.000 tấn/ngày. Lượng rác này dội thẳng vào hệ thống thu gom, vận chuyển và các khu liên hợp xử lý hiện hữu, đẩy hạ tầng môi trường vào tình trạng hoạt động quá công suất liên tục.

Thực trạng là dù đã có nhiều nỗ lực cải thiện, khoảng 70% - 85% lượng rác thải sinh hoạt của thành phố hiện nay vẫn đang được xử lý bằng phương pháp chôn lấp vệ sinh truyền thống. Các bãi chôn lấp tại khu vực Bình Chánh và khu vực Củ Chi đang ngày càng cạn kiệt quỹ đất. Kéo theo đó là những hệ lụy dai dẳng về ô nhiễm mùi hôi, rò rỉ nước rỉ rác ra mạch nước ngầm và môi trường xung quanh, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt của hàng chục ngàn hộ dân cư ngụ tại các địa phương vùng ven.

Bên cạnh áp lực từ các bãi chôn lấp, nạn xả rác bừa bãi ra không gian công cộng vẫn đang là một điểm nghẽn nhức nhối. Thống kê cho thấy mỗi ngày có khoảng 2.300 tấn rác bị vứt bỏ không đúng nơi quy định. Dọc các tuyến kênh rạch, trên các vỉa hè, nắp cống tại trung tâm cũng như các địa phương ngoại thành, không khó để bắt gặp những tụ điểm rác thải tự phát. Rác sinh hoạt trộn lẫn xà bần đổ trộm làm ách tắc dòng chảy, tê liệt hệ thống thoát nước, gây ngập úng mỗi khi mưa lớn. Ngân sách nhà nước mỗi năm phải "gồng mình" chi hàng trăm tỉ đồng để duy tu, vớt rác và nạo vét cống rãnh.

Tại nhiều địa phương, các trạm trung chuyển rác đã trở nên chật chội, xuống cấp. Lực lượng thu gom rác dân lập, vốn đảm nhận thu gom 60% khối lượng rác toàn thành phố, vẫn đang loay hoay với việc chuyển đổi phương tiện từ xe lôi, xe ba gác sang các dòng xe chuyên dụng. Sự thiếu đồng bộ trong chuỗi thu gom khiến chất lượng vệ sinh đường phố tại một số địa bàn khó đạt được kết quả như kỳ vọng, gây bức xúc trong nhân dân.

Lễ khởi công nhà máy đốt rác phát điện Tâm Sinh Nghĩa tại Khu Liên hợp Xử lý chất thải rắn Tây Bắc (TP HCM), tháng 7-2024. Ảnh: QUỐC ANH

Đòn bẩy kinh tế và bứt phá công nghệ

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn của bài toán rác thải, việc chỉ dựa vào các nỗ lực dọn dẹp đơn thuần là không đủ. TP HCM cần triển khai đồng bộ một loạt giải pháp mang tính chiến lược, kết hợp giữa đòn bẩy kinh tế, chế tài pháp luật và đột phá về công nghệ môi trường.

Giải pháp mang tính đòn bẩy đầu tiên là cần đẩy nhanh việc áp dụng cơ chế thu phí vệ sinh môi trường dựa trên khối lượng rác thải. Việc thay đổi cách tính phí từ hình thức "cào bằng" sang nguyên tắc "xả rác càng nhiều thì đóng tiền càng cao" là đòn bẩy kinh tế mạnh mẽ nhất để thay đổi hành vi của người dân. Đi kèm với đó, thành phố cần sớm ban hành và triển khai nghiêm túc bộ tiêu chuẩn phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. Chính quyền các địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn chi tiết cách thức phân loại rác cho từng hộ gia đình, đồng thời áp dụng triệt để các mức xử phạt hành chính đối với hành vi không phân loại rác hoặc đổ trộm rác thải ra nơi công cộng theo quy định của pháp luật. Việc gắn camera phạt nguội cần nhân rộng mạnh mẽ.

Song song đó, đẩy nhanh chuyển đổi công nghệ xử lý rác. Đây là giải pháp mang tính chất sống còn. Thành phố cần tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, quy hoạch và đơn giá để các nhà đầu tư nhanh chóng vận hành các nhà máy đốt rác phát điện. Mục tiêu giảm tỉ lệ chôn lấp xuống dưới 20% chỉ đạt được khi các dự án chuyển hóa rác thành năng lượng được hiện thực hóa. Các nhà máy này không chỉ giải quyết triệt để khối lượng rác mà còn cung cấp điện năng hòa vào lưới điện quốc gia. Việc đẩy nhanh quy trình này sẽ giúp thành phố giảm thiểu rủi ro ô nhiễm chéo đất và nước.

Để khép kín chuỗi quy trình, một mắt xích không thể thiếu là chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa lực lượng thu gom rác dân lập. Lực lượng này là những "chiến sĩ áo cam" trên tuyến đầu, đóng vai trò sống còn trong việc giữ gìn vệ sinh ngõ hẻm. Các chính sách hỗ trợ vay vốn với lãi suất ưu đãi để họ đầu tư mua sắm xe ép rác chuyên dụng cần được triển khai nhanh chóng và thực chất hơn. Bên cạnh đó, cần quy hoạch lại mạng lưới các trạm trung chuyển rác, đầu tư xây dựng các trạm trung chuyển ứng dụng công nghệ hiện đại, khép kín, tích hợp hệ thống khử mùi tự động để không làm ảnh hưởng đến môi trường sống của cộng đồng dân cư xung quanh. Cần sớm có chính sách khen thưởng để tôn vinh những nỗ lực thầm lặng của họ.

Chỉ khi thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, với quyết tâm chính trị cao của thành phố cùng sự đồng lòng của mọi tầng lớp nhân dân, TP HCM mới có thể giải quyết triệt để vấn nạn rác thải, tự tin chuyển mình trở thành đô thị sinh thái, hiện đại, văn minh và phát triển một cách bền vững.