Phát hiện chấn động: Ý thức có thể không phải là sản phẩm của não bộ

3 giờ trướcBài gốc

Một nhà khoa học thần kinh hàng đầu thế giới vừa đưa ra lời khẳng định công khai đầy táo bạo, khi cho rằng khung lý thuyết vật chất chủ nghĩa về ý thức đã đi sai hướng suốt cả một thế kỷ qua.

Theo góc nhìn mang tính bước ngoặt này, ý thức có thể không phải là một sản phẩm phụ do não bộ "tạo ra", mà thực chất là một thuộc tính cơ bản của thực tại, tương tự lực hấp dẫn hay điện tích.

Người đang dẫn dắt cuộc chuyển dịch lớn trong nhận thức khoa học này là Giáo sư Christof Koch, nhà nghiên cứu trưởng tại Viện Allen về Khoa học Não bộ tại thành phố Seattle (Mỹ). Ông là một học giả uy tín từng có 27 năm làm việc tại trường Đại học Công nghệ California danh tiếng và sở hữu hàng trăm công trình nghiên cứu chuyên sâu về thần kinh học.

Giáo sư Christof Koch đã có khẳng định đầy táo bạo, khi cho rằng ý thức không phải sản phẩm do não bộ "tạo ra". Ảnh: Viện Allen

Cụ thể, trong bài thuyết trình vào tháng 4 tại hội thảo "Behind and Beyond the Brain" do Quỹ Bial tổ chức ở Porto (Bồ Đào Nha), Giáo sư Koch khẳng định nền khoa học chính thống hiện nay đã thất bại trong việc giải thích lý do vì sao các hoạt động điện hóa của mạng lưới neuron lại có thể sinh ra những trải nghiệm chủ quan của con người.

Ông chỉ ra rằng lỗ hổng cốt lõi của mô hình vật chất thuần túy chính là "vấn đề khó" được triết gia David Chalmers đặt ra từ năm 1995. Hiện nay, khoa học có thể mô tả vô cùng chi tiết cách thức ánh sáng đi vào mắt, con đường tín hiệu truyền đến vỏ não thị giác, hay cách não bộ xử lý các thông tin về màu sắc, hình dáng và chuyển động.

Thế nhưng, các mô hình ấy lại hoàn toàn bất lực trong việc giải thích tại sao chúng ta lại "có cảm giác như thế nào đó" mang tính cá nhân khi nhìn thấy màu đỏ. Sự tương quan giữa các quá trình vật lý và trải nghiệm chủ quan vẫn là một khoảng trống mênh mông không thể lấp đầy nếu chỉ dựa vào mô hình vật chất đơn thuần.

"Vấn đề khó" và lời giải từ toán học

Nhằm giải quyết triệt để bài toán này, Giáo sư Koch đề xuất một giải pháp mang tên Lý thuyết Thông tin Tích hợp (Integrated Information Theory – IIT), một công trình do ông đồng phát triển cùng nhà nghiên cứu Giulio Tononi. Học thuyết này đo lường ý thức bằng một đại lượng toán học gọi là Phi (Φ), đại diện cho mức độ tích hợp thông tin của một hệ thống.

Theo đó, bất kỳ hệ thống nào sở hữu chỉ số Phi đủ cao đều sẽ có một dạng trải nghiệm chủ quan riêng, dù đó là bộ não con người, động vật hay thậm chí là các hệ thống phi sinh học.

Về bản chất, lý thuyết IIT chính là một phiên bản khoa học của thuyết toàn tâm (panpsychism) - quan điểm khẳng định ý thức là thuộc tính nền tảng của thực tại chứ không phải là một đặc tính nổi lên từ sự sắp xếp đặc biệt của vật chất.

Quan điểm này đang tạo ra một cơn địa chấn thực sự trong giới học thuật, bởi nó xuất phát từ chính một nhà khoa học lỗi lạc đã dành trọn 4 thập kỷ cống hiến cuộc đời mình trong lòng chủ nghĩa vật chất.

Theo Giáo sư Koch, sự tương quan giữa các quá trình vật lý và trải nghiệm chủ quan vẫn là một khoảng trống mênh mông không thể lấp đầy nếu chỉ dựa vào mô hình vật chất đơn thuần. Hình minh họa: Space Daily

Giáo sư Koch không phải là một người đứng bên ngoài để chỉ trích phiến diện, mà ông chính là người đã đi sâu vào tận cùng của hệ thống và đưa ra kết luận khách quan rằng hệ thống cũ không thể tự giải quyết được những mâu thuẫn của chính nó.

Hệ quả từ cách tiếp cận mới này là vô cùng sâu rộng đối với tri thức nhân loại. Nếu ý thức là một yếu tố cơ bản, thì thế giới vật chất mà chúng ta đang quan sát hằng ngày thực chất chỉ là biểu hiện bên ngoài của một bản thể mang tính tâm trí.

Từ đây, các máy tính kỹ thuật số, dù có thể mô phỏng bộ não người một cách hoàn hảo đến đâu, cũng sẽ không bao giờ có được trải nghiệm chủ quan thực sự, bởi phương thức tích hợp thông tin của máy móc khác biệt hoàn toàn về mặt căn bản so với mạng lưới neuron sinh học.

Đồng thời, hướng đi này cũng mở ra cánh cửa để nghiên cứu một cách nghiêm túc những hiện tượng từng bị xem là "ngoài lề" trước đây, chẳng hạn như trải nghiệm cận tử (NDE) hoặc hiện tượng tỉnh táo cuối đời một cách kỳ diệu ở các bệnh nhân sa sút trí tuệ.

Não bộ và chiếc "radio" thu sóng thực tại

Đóng góp thêm vào làn sóng nhận thức mới này, Nicco Reggente, Giám đốc Nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Ý thức Tiên tiến ở thành phố Santa Monica (Mỹ), đã đưa ra những hình ảnh ẩn dụ vô cùng trực quan và gần gũi.

Ông ví não bộ giống như một chiếc diều: cấu trúc vật lý sẽ quyết định hình dáng của diều, nhưng chính "ngọn gió" - đại diện cho ý thức cơ bản - mới là yếu tố làm cho nó thực sự bay cao.

Ở một góc nhìn khác, não bộ cũng tương tự như một chiếc radio. Bản thân thiết bị này không tự sản sinh ra các chương trình phát thanh, nó chỉ đóng vai trò là thiết bị thu nhận và tương tác với các làn sóng tín hiệu vốn đã tồn tại sẵn trong thực tại.

Hướng tiếp cận mang tính đột phá này không chỉ tháo gỡ được "vấn đề khó" của ngành nghiên cứu ý thức, mà còn có thể thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn nhận nhiều câu hỏi vĩ đại khác trong vũ trụ học, từ những gì diễn ra trước vụ nổ Big Bang cho đến bản chất thực sự của không-thời gian.

Thay vì mãi loay hoay với câu hỏi vật chất sinh ra tâm trí như thế nào, khoa học sẽ chuyển hướng sang tìm hiểu cách thức tâm trí tự tổ chức để tạo nên các hình thức vật chất khác nhau.

Nicco Reggente ví não bộ như một chiếc radio, không tự sản sinh ra các chương trình phát thanh, mà chỉ đóng vai trò là thiết bị thu nhận và tương tác với các làn sóng tín hiệu vốn đã tồn tại sẵn trong thực tại. Hình minh họa: Shutterstock

Dù cộng đồng khoa học hiện nay vẫn chưa đạt được sự đồng thuận hoàn toàn, song các lập luận của Giáo sư Koch ngày càng trở nên khó bác bỏ nhờ vào uy tín cá nhân vượt trội cùng những bằng chứng thực nghiệm được tích lũy suốt nhiều thập kỷ.

Việc một trong những nhà thần kinh học có uy tín nhất hiện nay tuyên bố khung lý thuyết nền tảng, mà toàn bộ sự nghiệp của ông được xây dựng trên đó đang cần được sửa chữa căn bản chính là một tín hiệu rõ ràng cho thấy một cuộc chuyển dịch mô hình khoa học vĩ đại đang đến gần.

Chính vì vậy, khi đứng ngắm hoàng hôn trên bãi biển, khoảnh khắc chúng ta thực sự cảm nhận được sắc đỏ cam ấm áp và để cho những ký ức tuổi thơ ùa về có lẽ không đơn thuần là sản phẩm từ việc kích hoạt cơ học của vài tỷ neuron trong não bộ.

Khoảnh khắc thiêng liêng đó chính là lúc con người đang chạm vào bản chất sâu thẳm nhất của thực tại - một thế giới mà ý thức không phải là một hệ quả ngẫu nhiên, mà chính là nền tảng cốt lõi cấu thành nên tất cả.

Anh Vũ

Nguồn SK&ĐS : https://suckhoedoisong.vn/phat-hien-chan-dong-y-thuc-co-the-khong-phai-la-san-pham-cua-nao-bo-169260526003313747.htm