Phát triển công nghệ chiến lược: Từ bài toán quốc gia đến thị trường

2 giờ trướcBài gốc

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tái định hình bản đồ kinh tế toàn cầu, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách về việc tự chủ công nghệ.

Sau 9 tháng triển khai Danh mục công nghệ chiến lược (CNCL), Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Nguyễn Mạnh Hùng đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc và định hướng mang tính đột phá nhằm thay đổi căn bản cách tiếp cận phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo của đất nước.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: "Chương trình công nghệ chiến lược quốc gia phải bao quát đầy đủ các khâu từ nghiên cứu khoa học tới phát triển sản phẩm, sản xuất đến thị trường, chứ không rời rạc như trước đây".

Từ công nghệ đến bài toán quốc gia

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, sai lầm thường gặp trong quá khứ là chúng ta quá tập trung vào việc nghiên cứu công nghệ trước khi xác định mục đích sử dụng. Cách tiếp cận "đi tìm ứng dụng cho công nghệ" thường dẫn đến tình trạng các công trình nghiên cứu bị bỏ ngăn kéo, thiếu tính thực tiễn và không thể thương mại hóa.

Bộ trưởng nhấn mạnh một công thức mới, đảo ngược hoàn toàn tư duy cũ: Bài toán quốc gia Sản phẩm chiến lược Công nghệ lõi.

Trong công thức này, bài toán quốc gia đóng vai trò là "ngọn hải đăng" dẫn đường. Khi một vấn đề lớn của đất nước được đặt ra – dù là về biến đổi khí hậu, an ninh mạng, năng lượng tái tạo hay chuyển đổi số y tế – nó sẽ định hình nên chân dung của những sản phẩm chiến lược cần có.

Từ các sản phẩm này, yêu cầu về công nghệ lõi mới thực sự lộ diện. Việc làm chủ công nghệ lõi không chỉ là một mục tiêu khoa học, mà là năng lực sinh tồn để đảm bảo tính tự chủ và tăng khả năng cạnh tranh quốc tế cho các sản phẩm chủ lực của Việt Nam.

Danh mục CNCL hiện nay đã được thiết kế lại để bao quát toàn bộ chuỗi giá trị: từ nghiên cứu lý thuyết, phát triển thử nghiệm cho đến sản xuất hàng loạt và chiếm lĩnh thị trường. Bộ trưởng chỉ rõ rằng, nếu trước đây chúng ta chỉ tập trung vào ngân sách cho nghiên cứu, thì nay phải sử dụng cả hai "gọng kìm" mạnh mẽ của Nhà nước: ngân sách và chính sách tạo lập thị trường.

Chiến lược "kiềng ba chân" và lộ trình làm chủ công nghệ

Để hiện thực hóa tầm nhìn, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đề ra một lộ trình cụ thể với các mốc thời gian rõ ràng. Danh mục CNCL không thể là một bản danh sách tĩnh, mà phải linh hoạt theo nhịp đập của thị trường. Danh mục này được chia thành ba loại: ngắn hạn (1-3 năm), trung hạn (3-5 năm) và dài hạn (5-10 năm).

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: "Nhà nước tạo ra việc lớn, bài toán quốc gia phải đủ rõ về mục tiêu, quy mô, người mua và mức độ tự chủ... thì chúng ta sẽ thu hút được tinh hoa khoa học và công nghệ toàn cầu tham gia giải quyết các bài toán lớn của Việt Nam".

Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Bộ trưởng là việc dồn từ 70% đến 80% nguồn lực và ngân sách vào hai nhóm ngắn và trung hạn. "Chúng ta cần những kết quả nhanh để tạo niềm tin và nguồn lực, đồng thời vẫn phải kiên trì xây dựng năng lực dài hạn", Bộ trưởng chia sẻ.

Đi kèm với danh mục công nghệ là danh mục các sản phẩm chiến lược và công nghệ lõi tương ứng, đi kèm lộ trình nội địa hóa nghiêm ngặt. Tại đây, sự phân vai được xác định rõ: Các doanh nghiệp lớn sẽ đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo ra sản phẩm chiến lược thương mại, trong khi các viện nghiên cứu và trường đại học sẽ tập trung sâu vào việc giải mã và làm chủ công nghệ lõi.

Một trụ cột không thể thiếu khác chính là hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn. Bộ trưởng khẳng định: "Không có tiêu chuẩn thì không có thị trường". Việc ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật (thậm chí là các tiền tiêu chuẩn - pre-standards) phải đi trước một bước để định hướng thị trường. Tiêu chuẩn không chỉ giúp kiểm soát chất lượng cho những công nghệ mới đầy rủi ro, mà còn là công cụ để Nhà nước thực hiện đấu thầu và mua sắm công, tạo đà cho sản xuất hàng loạt và giúp sản phẩm Việt tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhà nước đóng vai trò "Người mua đầu tiên" và Tổng thầu công nghệ

Một trong những nội dung tâm huyết nhất trong chia sẻ của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng là việc áp dụng các cách làm đột phá, học hỏi từ sự thành công của các cường quốc công nghệ như Mỹ, Trung Quốc hay Hàn Quốc. Thay vì chỉ hỗ trợ đầu vào (cấp kinh phí nghiên cứu), Nhà nước sẽ chuyển mạnh sang hỗ trợ đầu ra bằng cách tạo lập thị trường đủ lớn.

Cơ chế "Người mua đầu tiên" được coi là đòn bẩy mạnh nhất. Đối với các sản phẩm mới, công nghệ cao nhưng chưa có thị trường sẵn có như vệ tinh tầm thấp, chế biến đất hiếm hay robot nông nghiệp, Nhà nước sẽ đóng vai trò khách hàng đầu tiên.

Quy trình sẽ là: Nhà nước xác định bài toán, mời nhiều nhóm tham gia làm mẫu thử, chọn ra 1-2 đơn vị xuất sắc nhất để tài trợ hoàn thiện sản phẩm và cam kết thu mua. Điều này giúp doanh nghiệp giải được bài toán rủi ro về doanh số trong giai đoạn đầu.

Đối với những dự án mang tính "xương sống" quốc gia như chip bán dẫn, lò hạt nhân module nhỏ hay thám hiểm vũ trụ, Bộ trưởng đề xuất mô hình "Tổng thầu công nghệ". Nhà nước sẽ chọn mặt gửi vàng, giao nhiệm vụ cho những doanh nghiệp hoặc viện nghiên cứu đầu đàn, cấp ngân sách hoặc cam kết bao tiêu sản phẩm nếu đạt các tiêu chuẩn tương đương hàng ngoại nhập nhưng giá thành thấp hơn.

"Khi Nhà nước tạo ra việc lớn, bài toán quốc gia đủ rõ về mục tiêu và quy mô, chúng ta sẽ thu hút được tinh hoa khoa học toàn cầu tham gia giải quyết. Đó là cách nhanh nhất để Việt Nam phát triển và tự chủ", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Cải cách thể chế và hạch toán hiệu quả bằng tác động thực tế

Để những chiến lược trên không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng yêu cầu một sự thay đổi quyết liệt trong cơ chế quản lý tài chính và đánh giá.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là quy trình xin - cho ngân sách khoa học rườm rà. Bộ trưởng đề xuất áp dụng cơ chế "Block funding" - cấp vốn trọn gói thẳng vào quỹ khoa học của các Bộ, ngành ngay từ đầu năm.

Cơ chế này giúp giảm đến 80% thủ tục hành chính, trao quyền chủ động và gắn trách nhiệm trực tiếp cho các Bộ trong việc dùng công nghệ giải quyết vấn đề của ngành mình. Bộ KH&CN sẽ giữ vai trò điều phối, kiến trúc sư trưởng và quản lý nền tảng số dùng chung để tránh trùng lặp các đề tài nghiên cứu trên phạm vi cả nước.

Đặc biệt, Bộ trưởng nhấn mạnh việc "hạch toán" khoa học và công nghệ theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm. Việc đánh giá một chương trình công nghệ không thể chỉ dựa vào số lượng bài báo khoa học hay số bằng sáng chế (đầu ra trực tiếp). Hệ thống đánh giá mới sẽ dựa trên 4 tầng, trong đó quan trọng nhất là "Kết quả" ( Outcome - doanh thu, thị phần) và "Tác động" (Impact - đóng góp vào tăng trưởng GDP, tăng năng suất lao động).

Cuối cùng, Bộ trưởng kêu gọi sự hình thành của các "Khu thử nghiệm đặc biệt" (sandbox). Tại đây, các thử nghiệm công nghệ mới sẽ không cần xin phép theo quy trình thông thường, giải phóng sự sáng tạo khỏi những nút thắt của thể chế hiện hành.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tin tưởng rằng, dù hành trình 9 tháng qua vẫn còn những điểm chưa như kỳ vọng, nhưng Việt Nam đã thực sự tìm ra con đường đúng đắn. Với sự đồng hành của người dùng, sự dấn thân của doanh nghiệp và sự thay đổi tư duy mạnh mẽ của Nhà nước, khoa học và công nghệ sẽ thực sự trở thành động lực chính đưa Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới.

Nam Phong

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/phat-trien-cong-nghe-chien-luoc-tu-bai-toan-quoc-gia-den-thi-truong-249544.html