Quan hệ EU - Armenia: Lạ mà quen

2 giờ trướcBài gốc

Hội nghị thượng đỉnh EU - Armenia từ ngày 4-5/5. (Ảnh: Hội đồng châu Âu)

Tính biểu tượng của “hội nghị thượng đỉnh đầu tiên” và sự tiếp nối chính sách

Các tuyên bố và văn kiện được công bố sau cuộc gặp giữa Liên minh châu Âu (EU) và Armenia tại Yerevan ngày 4-5/5 tạo ra một ấn tượng kép. Một mặt, các thể chế và quan chức EU nhấn mạnh tính “lần đầu tiên” của hội nghị thượng đỉnh song phương, coi đây là dấu mốc mang tính bước ngoặt trong quan hệ hai bên. Mặt khác, khi đối chiếu nội dung chương trình nghị sự, cấu trúc hợp tác và các cam kết cụ thể, có thể nhận thấy sự tiếp nối rõ rệt của những khuôn mẫu quen thuộc từng được định hình trong sáng kiến Đối tác phía Đông của EU.

Thực chất, phần lớn các nội dung hợp tác được công bố xoay quanh các gói hỗ trợ tài chính, cải cách thể chế, phát triển hạ tầng và thúc đẩy kết nối, những trụ cột đã tồn tại từ lâu trong chính sách đối với các nước láng giềng của châu Âu. Điều này cho thấy, dù được “đóng gói” dưới hình thức một hội nghị thượng đỉnh mới, bản chất của quan hệ EU - Armenia vẫn vận hành trong quỹ đạo chính sách đã định hình từ hơn một thập kỷ trước.

Trong giai đoạn 2007-2020, Armenia không phải là đối tác ưu tiên hàng đầu của EU trong khuôn khổ Đối tác phía Đông. Phần lớn nguồn lực tài chính và sự chú ý chiến lược được dành cho Ukraine, Georgia và Moldova - ba quốc gia chiếm hơn 80% tổng hỗ trợ. Điều này phản ánh cách tiếp cận phân tầng của EU, trong đó các “quốc gia trọng điểm” được lựa chọn dựa trên mức độ sẵn sàng cải cách và định hướng chính trị phù hợp với Brussels.

Tuy nhiên, bối cảnh địa chính trị những năm gần đây đã làm thay đổi đáng kể thứ tự ưu tiên này. Ukraine trở thành trung tâm chiến lược của EU do xung đột với Nga; Georgia có dấu hiệu xa rời quỹ đạo hội nhập châu Âu; trong khi Moldova nổi lên như một đối tác tích cực hơn. Trong bức tranh đó, Armenia dần được nhìn nhận như một mắt xích quan trọng hơn tại khu vực Nam Caucasus.

Sự thay đổi này không chỉ phản ánh điều chỉnh chiến lược của EU mà còn gắn với biến chuyển nội tại của Armenia. Dưới thời Thủ tướng Nikol Pashinyan, Yerevan thể hiện xu hướng mở rộng hợp tác với phương Tây, đồng thời tìm kiếm các đối tác đa dạng hơn trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực biến động.

Một điểm đáng chú ý là vấn đề triển vọng gia nhập EU của Armenia đã thu hút sự quan tâm lớn từ truyền thông trong nước. Tuy nhiên, xét trên thực tế, việc thảo luận nghiêm túc về khả năng này vẫn còn rất sớm. Bởi lẽ, “triển vọng gia nhập” thường đóng vai trò như một công cụ chính trị, vừa duy trì động lực cải cách của đối tác, vừa tạo hiệu ứng truyền thông tích cực, hơn là một cam kết mang tính ràng buộc.

Do đó, việc nhấn mạnh khả năng hội nhập sâu hơn cần được hiểu trong bối cảnh chiến lược rộng hơn của EU, thay vì như một lộ trình cụ thể. Sự lặp lại của mô hình “kỳ vọng có điều kiện” này cho thấy tính liên tục trong cách EU quản lý quan hệ với các quốc gia láng giềng: duy trì sức hấp dẫn mà không cam kết vượt quá khả năng hoặc lợi ích thực tế.

Động lực chiến lược của EU và vị thế mới của Armenia trong không gian địa chính trị

Đằng sau các tuyên bố về giá trị chung, cải cách dân chủ và hợp tác kinh tế, có thể nhận diện một số động lực chiến lược cốt lõi thúc đẩy EU tăng cường hiện diện tại Armenia.

Thứ nhất là yếu tố địa chính trị. Trong bối cảnh EU ngày càng nhấn mạnh “sự thức tỉnh địa chính trị”, liên minh này đang tìm cách củng cố vai trò như một chủ thể chính trị - an ninh độc lập. Một trong những hệ quả trực tiếp là gia tăng cạnh tranh ảnh hưởng với Nga tại các khu vực lân cận. Nam Caucasus, với vị trí trung gian giữa châu Âu, Trung Đông và Trung Á, trở thành không gian quan trọng trong chiến lược này. Việc tăng cường quan hệ với Armenia vì thế có thể được xem như một phần trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng và cân bằng quyền lực của EU.

Thứ hai là nhu cầu xây dựng và mở rộng các sáng kiến toàn cầu. EU không chỉ là một thực thể kinh tế, mà còn hướng tới vai trò kiến tạo luật chơi quốc tế. Các chương trình như “Cổng Toàn cầu” (Global Gateway) thể hiện tham vọng này, tập trung vào phát triển hạ tầng, kết nối và chuỗi cung ứng. Để các sáng kiến này có sức lan tỏa, EU cần sự tham gia và ủng hộ của các đối tác bên ngoài, trong đó Armenia đóng vai trò như một điểm kết nối quan trọng trong mạng lưới khu vực.

Nam Caucasus đang trở thành địa bàn cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn. (Ảnh: GI)

Thứ ba là lợi ích về năng lượng và giao thông. Nam Caucasus nằm trên các hành lang vận tải và năng lượng kết nối châu Âu với khu vực Caspi và Trung Á. Trong bối cảnh EU tìm cách đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và giảm phụ thuộc vào các nguồn truyền thống, việc củng cố hiện diện tại khu vực này mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Armenia, dù không phải là quốc gia xuất khẩu năng lượng lớn, vẫn có giá trị như một mắt xích trong cấu trúc kết nối rộng hơn.

Thứ tư là yếu tố “quyền lực chuẩn mực”. EU từ lâu tự định vị là một không gian giá trị đặc biệt, nơi các tiêu chuẩn về dân chủ, pháp quyền và quản trị được coi là nền tảng. Trong logic này, sự quan tâm và mong muốn hội nhập của các quốc gia bên ngoài đóng vai trò củng cố tính chính danh của chính EU. Armenia, với định hướng cải cách và mong muốn xích lại gần châu Âu, trở thành một ví dụ phù hợp để EU thể hiện vai trò “chuẩn mực” của mình.

Tuy nhiên, cách thức EU triển khai các mục tiêu này cũng đặt ra một số câu hỏi. Trong những năm gần đây, Brussels có xu hướng điều chỉnh cách tiếp cận, nhấn mạnh hơn đến tính bình đẳng và quan hệ đối tác. Điều này phản ánh nhận thức rằng các quốc gia đối tác ngày càng có nhiều lựa chọn và không còn dễ dàng chấp nhận mô hình quan hệ mang tính áp đặt.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia nhận định các cuộc đối thoại giữa EU với Armenia vẫn mang sắc thái “từ trên xuống”. Điều này gợi lại phong cách tương tác quen thuộc trong giai đoạn đầu của Đối tác phía Đông, khi EU giữ vai trò chủ đạo và các đối tác ở vị thế tiếp nhận.

Sự tồn tại của cách tiếp cận này có thể xuất phát từ nhiều yếu tố: vị thế tương đối của Armenia trong khu vực, mức độ phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài, cũng như kỳ vọng của chính EU về vai trò dẫn dắt. Tuy nhiên, trong một môi trường quốc tế ngày càng đa cực, việc duy trì mô hình quan hệ thiếu cân bằng có thể hạn chế hiệu quả hợp tác lâu dài.

Như vậy, hội nghị thượng đỉnh EU - Armenia tại Yerevan phản ánh một thực tế hai chiều. Một mặt, EU đang nỗ lực thích ứng với bối cảnh địa chính trị mới, mở rộng ảnh hưởng và tái định hình vai trò toàn cầu. Mặt khác, nhiều công cụ và phương thức triển khai vẫn mang dấu ấn của các khuôn khổ chính sách cũ.

Đối với Armenia, việc gia tăng tầm quan trọng trong tính toán của EU mở ra những cơ hội đáng kể về kinh tế, chính trị và an ninh. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi Yerevan phải cân bằng khéo léo giữa các đối tác và lợi ích chiến lược khác nhau, đặc biệt trong một khu vực có tính cạnh tranh cao.

Ở cấp độ rộng hơn, quan hệ EU - Armenia cho thấy cách mà các cấu trúc chính sách khu vực có thể được tái sử dụng và điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. “Bước ngoặt” được nhấn mạnh về mặt hình thức vì thế không hoàn toàn đồng nghĩa với sự thay đổi căn bản về nội dung, mà phản ánh sự tiến hóa từng bước của một chiến lược đã có nền tảng từ trước.

Hùng Anh (CTV)

Nguồn Thanh Hóa : http://baothanhhoa.vn/quan-he-eu-armenia-la-ma-quen-286798.htm