Trương Phi, tự Ích Đức (tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa ghi là Dực Đức) là một trong những nhân vật trụ cột của nhà Thục Hán thời Tam quốc (Trung Quốc). Ông là một trong "Ngũ hổ tướng" của Lưu Bị, cùng với Quan Vũ, Triệu Vân, Mã Siêu và Hoàng Trung. Trương Phi nổi tiếng với sức mạnh vô song, sự dũng cảm và lòng trung thành tuyệt đối với Lưu Bị.
Trương Phi trên phim.
Trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, La Quán Trung dành nhiều chương để viết về Trương Phi. Ông sinh ra trong một gia đình giàu có, làm nghề bán rượu, được miêu tả là “cao tám thước, đầu báo, mắt tròn, râu hùm, hàm én”, tay cầm bát xà mâu dài 1 trượng 8 và cưỡi con ngựa Ô Vân Đạp Tuyết.
Ông có sức mạnh địch lại vạn người. Một trong những chiến tích lẫy lừng nhất của Trương Phi là màn đơn thương độc mã chặn đứng quân Tào tại cầu Trường Bản chỉ bằng một tiếng hét vang dội.
Về tính cách, Trương Phi được khắc họa là người cương trực, nóng nảy và ghét cái ác. Tác giả La Quán Trung viết: “Trương Phi sức địch vạn người, hổ thần một thời. Phi vì nghĩa thả Nghiêm Nhan, có phong độ quốc sỹ. Nhưng Phi bạo mà nóng, lấy sở đoản chuốc lấy thất bại, là lẽ thường vậy”.
Các con của Trương Phi cũng được nhắc tới nhiều trong Tam quốc diễn nghĩa. Hai người con gái của ông được gả cho Lưu Thiện (con trai Lưu Bị) và đều lần lượt được phong làm Hoàng hậu. Con trai lớn của ông - Trương Bào - được đánh giá là kế thừa tài năng của cha, được Gia Cát Lượng tin cậy giao nhiều trọng trách. Khi nghe tin Trương Bào mất, Gia Cát Lượng thổ huyết và ngất xỉu.
Trương Bào - con trai lớn của Trương Phi - cũng là một vị tướng tài danh.
Tuy nhiên, có một điều kỳ lạ là trong suốt tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa, chưa một lần La Quán Trung đề cập tới vợ của Trương Phi, mặc dù người phụ nữ này được nhắc khá nhiều trong chính sử. Lý do đằng sau sự phớt lờ này là gì?
Vợ của Trương Phi là người họ Hạ Hầu, cha mẹ mất sớm nên được Hạ Hầu Uyên nuôi dưỡng từ nhỏ, coi như con cái trong nhà. Đáng lưu ý, Hạ Hầu Uyên là một trong những vị tướng rất được Tào Tháo trọng dụng, nhiều lần nắm đại quân chinh phạt. Họ Hạ Hầu chính là họ gốc của Tào Tháo, đó là lý do những người thuộc dòng họ này có vị trí rất quan trọng trong hàng ngũ của ông, được tin tưởng đặc biệt.
Như vậy, Trương Phi là cháu rể của Hạ Hầu Uyên, nếu xét về thứ bậc trong gia tộc thì cũng là cháu rể của Tào Tháo. Có giả thuyết cho rằng, sau khi nhà Thục mất, con cháu Quan Vũ bị đồ sát nhưng hậu duệ Trương Phi vẫn được bình yên vì mối quan hệ họ hàng này khiến các tướng Ngụy không ra tay với con cháu của ông. Khi Lưu Thiện đầu hàng Ngụy, con trai thứ của Trương Phi là Trương Thiệu phụng mệnh mang ngọc tỷ đi trước để giao nộp và sau đó được phong hầu. Con gái ông sống yên ổn với vai trò phu nhân của An Lạc công Lưu Thiện.
Xét về thứ bậc, Trương Phi là cháu rể của Tào Tháo.
Về mối lương duyên của Trương Phi và Hạ Hầu thị, có nhiều phiên bản khác nhau. Các sách Tam quốc chí, Ngụy thư viết: “Năm Kiến An thứ 5 (tức năm 200), bấy giờ Hạ Hầu Bá có em họ tuổi tầm 14 là Hạ Hầu thị tung tú cầu kén chồng trong quận. Trương Phi chính là người bắt được quả cầu ấy. Phi biết là Hạ Hầu thị là con gái nhà gia giáo, lấy về làm vợ, sinh được 4 người con, hai trai và hai gái”.
Theo tài liệu khác, vào năm Kiến An thứ 5, khi mới khoảng 13-14 tuổi, Hạ Hầu thị ra ngoài kiếm củi và gặp Trương Phi. Trương Phi biết cô xuất thân từ gia tộc danh giá nên lấy làm vợ.
Từ năm 219, Lưu Bị nhiều lần đưa quân vào đánh vùng Hán Trung và liên tục giao tranh với tướng Tào trấn thủ vùng này là Hạ Hầu Uyên. Sau cùng, Hạ Hầu Uyên bị hổ tướng Hoàng Trung tiêu diệt ở núi Định Quân. Nghe tin người đã nuôi dưỡng mình khi còn nhỏ thiệt mạng, Hạ Hầu thị bèn xin đi làm lễ táng cho tròn chữ hiếu.
Tào Tháo và Trương Phi trên phim.
Mặc dù xuất thân và nhân cách của Hạ Hầu phu nhân không hề tầm thường, nhưng với tư tưởng “thân Thục, bài Ngụy”, La Quán Trung không một lần nhắc tới vợ Trương Phi trong Tam quốc diễn nghĩa.
Mặc dù vậy, tên tuổi người phụ nữ này được ghi chép trong một số sử liệu chính thống như Tam Quốc Chí, Ngụy thư. Có một câu chuyện được ghi chép về Hạ Hầu thị như sau: Biết tính tình Trương Phi nóng nảy, lo sợ chồng gặp họa nên Hạ Hầu thị muốn rèn tính kiên nhẫn cho chồng. Bà thường nhờ chồng xâu kim trước lúc ra trận để chồng học cách xử sự bình tĩnh hơn.
Đáng tiếc, những nỗ lực của bà cũng không thay đổi được số phận của Trương Phi. Tính nóng nảy trở thành nguyên nhân chính dẫn tới cái chết thảm khốc của vị tướng này.
Sau khi Quan Vũ bị sát hại, Trương Phi vô cùng đau buồn, thống hận và thường xuyên mượn rượu giải sầu. Để chuẩn bị đánh Đông Ngô báo thù, ông ra lệnh cho hai thuộc hạ là Trương Đạt, Phạm Cương phải chuẩn bị đủ quân trang (áo giáp trắng) trong thời gian rất ngắn. Khi họ xin thêm thời gian, Trương Phi nổi giận, sai người lôi ra đánh đập tàn bạo và đe dọa sẽ xử tử nếu không hoàn thành đúng hạn.
Lo sợ cho tính mạng của mình, Trương Đạt và Phạm Cương nghĩ cách giết Trương Phi. Nhân một lần Trương Phi say rượu và ngủ quên trời đất, Trương Đạt và Phạm Cương lẻn vào phòng, ra tay sát hại ông rồi lấy thủ cấp đem sang hàng Đông Ngô.
Sự ra đi đột ngột của Trương Phi không chỉ là mất mát lớn về tinh thân đối với Lưu Bị mà còn báo hiệu sự suy yếu của nhà Thục Hán do mất đi những trụ cột quan trọng nhất.
Linh Lan