Sàng lọc Alzheimer sớm hơn, rẻ hơn nhờ công nghệ mới

2 giờ trướcBài gốc

Alzheimer hiện là nguyên nhân hàng đầu gây sa sút trí tuệ. Với hàng triệu bệnh nhân tại châu Âu, căn bệnh này được xem như một “quả bom hẹn giờ”, khi đến nay vẫn chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn. Phát hiện sớm được coi là chìa khóa quan trọng nhất để can thiệp kịp thời, làm chậm tiến triển bệnh và giúp người bệnh cũng như gia đình chủ động hơn trong việc chuẩn bị cho tương lai.

Bằng cách xác định những người có nguy cơ ngay từ trước khi xuất hiện triệu chứng, các bác sĩ có thể can thiệp sớm hơn, khi việc điều trị đạt hiệu quả cao nhất. Ảnh: Canva

Trong bối cảnh này, một xét nghiệm máu kết hợp với vật liệu siêu mỏng có nguồn gốc từ than chì đang được các nhà khoa học châu Âu phát triển, hứa hẹn tạo ra bước đột phá trong chẩn đoán bệnh Alzheimer ngay từ giai đoạn rất sớm, thậm chí trước khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện.

Thách thức của chẩn đoán sớm

Theo Tiến sĩ Aristeidis Bakandritsos, nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Công nghệ và Nghiên cứu Tiên tiến Séc (CATRIN), thuộc Đại học Palacký Olomouc, việc chẩn đoán Alzheimer hiện nay vẫn còn nhiều rào cản. “Muốn phát hiện bệnh đủ sớm để tạo ra khác biệt thực sự, xét nghiệm phải rẻ, đơn giản và ít xâm lấn. Đó là điều mà các phương pháp hiện nay chưa đáp ứng được”, ông nhấn mạnh.

Trên thực tế, việc chẩn đoán Alzheimer thường dựa vào các kỹ thuật phức tạp như chụp hình ảnh não hoặc chọc dò tủy sống để phân tích dịch não tủy. Những phương pháp này không chỉ tốn kém mà còn gây khó chịu, thậm chí lo ngại cho người bệnh. Dù các xét nghiệm dựa trên máu đã bắt đầu xuất hiện, chúng chủ yếu được triển khai tại các cơ sở chuyên khoa và chưa thể áp dụng rộng rãi trong chăm sóc y tế ban đầu.

Việc chẩn đoán Alzheimer thường dựa vào các kỹ thuật phức tạp như chụp hình ảnh não hoặc chọc dò tủy sống để phân tích dịch não tủy. Ảnh: iStock

Dự án 2D-BioPAD: Hướng tới sàng lọc thường quy

Nhằm khắc phục những hạn chế này, Tiến sĩ Bakandritsos đang điều phối dự án nghiên cứu kéo dài bốn năm mang tên 2D-BioPAD, khởi động từ tháng 10/2023. Mục tiêu của dự án là phát triển một thiết bị có chi phí hợp lý, có thể phát hiện đồng thời tới năm protein liên quan đến Alzheimer - các dấu ấn sinh học quan trọng - chỉ từ một mẫu máu đơn giản.

Điểm đáng chú ý là thiết bị này không nhằm thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán hiện có, mà đóng vai trò như một công cụ sàng lọc sớm trong hệ thống y tế thường quy. Thông qua việc phát hiện những người có nguy cơ ngay từ khi chưa xuất hiện triệu chứng, bác sĩ có thể quyết định thời điểm và phương án can thiệp phù hợp hơn.

Các nhà khoa học kỳ vọng xét nghiệm này có thể được sử dụng rộng rãi trong vòng khoảng năm năm tới. Ảnh: iStock

Hiện các nghiên cứu thí điểm lâm sàng đang được triển khai tại Phần Lan, Hy Lạp và Đức để đánh giá độ chính xác, độ an toàn, các khía cạnh đạo đức cũng như khả năng tích hợp công nghệ này vào thực tiễn chăm sóc sức khỏe.

Công nghệ graphene và bước tiến trong xét nghiệm

Trọng tâm của thiết bị 2D-BioPAD là graphene - một lớp carbon có độ bền vượt trội và khả năng dẫn điện rất cao. Khi các protein liên quan đến Alzheimer bám lên bề mặt graphene, chúng tạo ra những thay đổi rất nhỏ trong dòng điện. Những biến đổi này có thể được phát hiện với độ nhạy cao, cho phép nhận diện các dấu ấn sinh học tồn tại ở nồng độ cực thấp.

So với các xét nghiệm dựa trên phòng thí nghiệm hiện nay, thiết bị mới được kỳ vọng mang lại nhiều lợi thế: thời gian trả kết quả khoảng 30 phút, khả năng triển khai tại tuyến y tế cơ sở, phát hiện nhiều dấu ấn sinh học cùng lúc và chi phí thấp hơn đáng kể. Dự án quy tụ 11 đối tác đến từ 8 quốc gia châu Âu, kết hợp thế mạnh về công nghệ nano, nghiên cứu lâm sàng và đổi mới số.

Theo kế hoạch, đến cuối năm 2026, nhóm nghiên cứu sẽ có đánh giá đầy đủ về hiệu quả của công nghệ này so với các thiết bị xét nghiệm tiêu chuẩn hiện nay. Nếu kết quả tích cực, dự án sẽ bước sang giai đoạn tiếp theo với các thử nghiệm mở rộng, xác thực và hoàn tất thủ tục pháp lý để tiến tới thương mại hóa. Các nhà khoa học kỳ vọng xét nghiệm này có thể được sử dụng rộng rãi trong vòng khoảng năm năm tới.

Tầm nhìn dài hạn của dự án là đưa xét nghiệm Alzheimer trở thành một phần của chăm sóc sức khỏe thường nhật. Ảnh: iStock

Từ xét nghiệm đến chăm sóc sức khỏe hàng ngày

Tầm nhìn dài hạn của dự án là đưa xét nghiệm Alzheimer trở thành một phần của chăm sóc sức khỏe thường nhật. Một mẫu máu nhỏ, tương tự xét nghiệm đường huyết, có thể được đưa vào thiết bị nhỏ gọn kết nối với điện thoại thông minh hoặc máy tính bảng. Kết quả không chỉ là câu trả lời “có” hay “không”, mà là thông tin về nồng độ các dấu ấn sinh học, giúp bác sĩ quyết định có cần tiến hành các kiểm tra chuyên sâu hơn hay không.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này sẽ biến xét nghiệm thành một hệ thống cảnh báo sớm, thay vì một công cụ chẩn đoán độc lập. Việc phân tích đồng thời nhiều dấu ấn sinh học cũng giúp tăng độ tin cậy so với các xét nghiệm chỉ dựa trên một chỉ số đơn lẻ.

Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh chóng, những tiến bộ như xét nghiệm máu dựa trên công nghệ graphene không chỉ mang ý nghĩa khoa học, mà còn mở ra triển vọng mới cho các hệ thống y tế trong việc đối phó với một trong những thách thức lớn nhất của thế kỷ XXI.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/sang-loc-alzheimer-som-hon-re-hon-nho-cong-nghe-moi-10404536.html