Số hóa tiếng chiêng giữa đại ngàn

một giờ trướcBài gốc

Nghệ nhân Đinh Hdot hướng dẫn Bùi Thành Luân và Y Sơn Việt cách chỉnh chiêng truyền thống.

Theo chân nghệ nhân học “nắn” tiếng chiêng

Trong không gian nhà sàn của nghệ nhân Đinh Hdot ở làng Nak (Kbang, Gia Lai), tiếng búa gõ lên mặt chiêng vang đều giữa buổi chiều yên ắng. Mỗi nhịp gõ là một lần người nghệ nhân lắng nghe, điều chỉnh để âm thanh đạt độ chuẩn xác theo kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục năm. Nghề chỉnh chiêng hay còn gọi là “nắn” âm thanh cho chiêng từ lâu vốn được xem là công việc khó nhất trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Không có giáo trình, không có công thức cụ thể, tất cả phụ thuộc vào đôi tai cảm âm tinh tường và kinh nghiệm truyền lại từ đời này sang đời khác. Thế nhưng, khi các nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, lớp trẻ ít mặn mà với nghề, tri thức chỉnh chiêng cũng đứng trước nguy cơ thất truyền.

Từ nỗi trăn trở ấy, em Bùi Thành Luân (lớp 12A3) và Y Sơn Việt (lớp 10A2), Trường THPT Lương Thế Vinh bắt tay thực hiện đề tài nghiên cứu nhằm ghi chép, lưu trữ và số hóa kỹ thuật chỉnh chiêng bằng công nghệ hiện đại.

Ý tưởng được hai em ấp ủ từ tháng 6/2025. Đến tháng 9/2025, dưới sự hỗ trợ của thầy giáo Đinh Xuân Hiến, Bí thư Đoàn trường, cả nhóm bắt đầu rong ruổi đến từng làng, tìm gặp các nghệ nhân còn biết chỉnh chiêng để học hỏi.

“Khó khăn lớn nhất là tìm nghệ nhân biết chỉnh chiêng vì hiện nay ở Kbang số người làm được nghề này không còn nhiều. Các em phải học cách chỉnh chiêng truyền thống trước, sau đó mới tích hợp với phần mềm công nghệ”, thầy Hiến chia sẻ.

Những ngày theo chân nghệ nhân giúp hai nam sinh hiểu rằng, mỗi bộ chiêng đều có “linh hồn” riêng. Chỉ cần chỉnh lệch một chút, âm thanh sẽ mất đi sự hài hòa vốn có. Vì vậy, người chỉnh chiêng không chỉ cần kỹ thuật, mà còn phải thật sự hiểu văn hóa cồng chiêng của cộng đồng Bahnar.

Tại nhà các nghệ nhân, hai em ghi chép cẩn thận toàn bộ quy trình chỉnh chiêng truyền thống: Từ cách cầm búa, vị trí gõ, kinh nghiệm cảm âm cho đến tiêu chuẩn âm thanh của từng chiếc chiêng. Mỗi thao tác đều được quay video, thu âm để lưu trữ.

Nghệ nhân Đinh Hdot cho biết, lâu nay việc chỉnh chiêng hoàn toàn phụ thuộc vào một số ít nghệ nhân lớn tuổi trong làng. Vì thế, khi thấy học sinh quan tâm đến việc bảo tồn nghề bằng công nghệ số, ông rất ủng hộ.

“Các cháu thiết lập giải pháp chỉnh chiêng bằng công nghệ nên tôi đồng hành, hỗ trợ để tạo ra phần mềm chuẩn âm nhất phục vụ đào tạo. Nếu tri thức chỉnh chiêng được lưu giữ bằng công nghệ, người trẻ sẽ dễ tiếp cận hơn”, nghệ nhân Đinh Hdot nói.

Hai nam sinh lưu giữ kỹ thuật chỉnh chiêng của người Bahnar bằng công nghệ hiện đại.

Lưu giữ thanh âm đại ngàn

Sau những chuyến điền dã, Thành Luân và Y Sơn Việt bước vào giai đoạn số hóa dữ liệu. Từ kiến thức tự học, hai em tận dụng các ứng dụng đo tần số âm thanh, phần mềm phân tích phổ âm để ghi lại và chuẩn hóa cao độ của từng chiếc chiêng.

Các video hướng dẫn chỉnh chiêng cũng được biên tập lại theo từng công đoạn cụ thể. Nhóm nghiên cứu còn dùng cảm biến đo rung động, độ dày mặt chiêng rồi lưu toàn bộ dữ liệu lên nền tảng số nhằm phục vụ việc đào tạo sau này.

Y Sơn Việt cho biết, nhóm áp dụng các phần mềm phân tích tần số âm thanh, thiết bị thu âm chất lượng cao và trí tuệ nhân tạo để xây dựng thư viện âm thanh chuẩn cho từng loại chiêng, bài chiêng.

“Những dữ liệu này giúp việc học chỉnh chiêng trở nên trực quan, dễ tiếp cận hơn. Đồng thời tạo ra một “ngân hàng âm thanh” có thể lưu trữ lâu dài”, Việt chia sẻ.

Theo Thành Luân, trước đây, người học chỉnh chiêng gần như phải phụ thuộc hoàn toàn vào cảm âm và cần nhiều năm rèn luyện. Khi có dữ liệu số hỗ trợ, thời gian học sẽ rút ngắn đáng kể, đồng thời tăng độ chính xác trong quá trình thực hành.

“Công nghệ không thay thế nghệ nhân, nhưng sẽ giúp thế hệ trẻ tiếp cận nghề thuận lợi hơn. Từ đó góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống trong thời đại số”, Luân nói.

Để lan tỏa giải pháp này, thầy Hiến cùng hai học sinh xây dựng website, đăng tải nội dung trên YouTube, Facebook, Zalo nhằm giới thiệu kỹ thuật chỉnh chiêng và giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Theo thầy Hiến, việc ghi lại và lưu trữ kỹ thuật chỉnh chiêng bằng công nghệ hiện đại không chỉ góp phần chuẩn hóa âm thanh, mà còn giúp phát triển bền vững nghệ thuật chỉnh chiêng truyền thống.

“Đây không chỉ để dự thi, mà là đề tài tôi tâm đắc từ ý tưởng của học sinh. Sau khi chỉnh sửa, nếu ứng dụng hiệu quả sẽ góp phần khôi phục nghề truyền thống cho thế hệ trẻ, để nghề chỉnh chiêng không bị mai một”, thầy Hiến bày tỏ.

Sau hơn 5 tháng từ ý tưởng đến hiện thực, đề tài của hai nam sinh cơ bản hoàn thiện và tham gia Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp trường, sau đó tiếp tục chỉnh sửa để dự thi cấp tỉnh. Dù chưa đạt kết quả như mong muốn, nhưng với các em, điều quan trọng nhất là đã góp thêm một cách làm mới cho hành trình gìn giữ văn hóa truyền thống.

Sau khi hoàn thành các kỳ thi năm học 2025 - 2026, cả hai tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện dự án. Bởi với những học sinh lớn lên giữa không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, việc giữ lại thanh âm đại ngàn không chỉ là một đề tài khoa học, mà còn là trách nhiệm với văn hóa dân tộc.

“Tôi hy vọng có thêm nhiều học sinh, nhiều người trẻ quan tâm đến văn hóa truyền thống để những nét đẹp này tiếp tục được lưu truyền cho các thế hệ mai sau”, nghệ nhân Đinh Hdot gửi gắm.

Dung Nguyễn

Nguồn GD&TĐ : https://giaoducthoidai.vn/so-hoa-tieng-chieng-giua-dai-ngan-post777071.html