Soi chiếu làn sóng toàn cầu mang tên 'ba không'

3 giờ trướcBài gốc

Làn sóng đầy nguy cơ này đang diễn ra trong thị trường lao động toàn cầu mà Việt Nam không phải là một ngoại lệ.

“Ba không” trong thị trường lao động bao gồm: không làm việc, không giáo dục, không đào tạo (tiếng Anh: NEET, viết tắt của cụm từ Not in Employment, Education or Training).

Cú sốc thời cuộc?

Theo báo cáo về Xu hướng việc làm và xã hội năm 2026 của Tổ chức Lao động thế giới vừa được công bố, thì năm 2025 có khoảng 257-262 triệu thanh niên “ba không”.

Con số này chiếm tỷ lệ 20% dân số trẻ trên toàn cầu đang ở tuổi lao động. Đây là vấn đề nhức nhối trong bối cảnh những tác động khách quan của những năm đại dịch, chiến tranh tác động xấu đến kinh tế thế giới và sự rạn nứt của thị trường toàn cầu đang tạo ra các đợt khủng hoảng lớn, khó lường.

Người ta thường lý giải nguyên nhân dẫn đến vấn nạn “ba không” rằng: Thứ nhất, những biến động của giai đoạn đại dịch khiến nhiều người trẻ bị đứt hãy con đường sự nghiệp, một số trong nhóm này đã mất việc và một số bỏ dở việc học hành.

Tiếp đó, sự can thiệp của trí tuệ nhân tạo (AI) đẩy nhiều người trẻ mới bước chân vào môi trường công việc đã sớm bị đào thải, những kiến thức trang bị nghề nghiệp đã không theo kịp xu hướng công việc trong thời buổi công nghệ phủ khắp và can thiệp sâu vào mọi lĩnh vực.

Thứ hai, sự lệch pha trong giáo dục đào tạo kỹ năng mềm, chuyên môn, nghề nghiệp và thực tế công việc đòi hỏi - điều này không chỉ diễn ra trong những môi trường giáo dục ở các nước nghèo, đang phát triển mà còn ở những nền giáo dục thương mại hóa cao độ ở các nước phát triển, năng lực học để ứng dụng, sáng tạo và thích nghi thực tiễn thay đổi nhanh chóng có lẽ là điều mà các nền giáo dục không theo kịp.

Thứ ba, chứng mệt mỏi kiệt sức (burnout) lây lan như một thứ bệnh tâm lý thời đại, đáng nói căn bệnh này không chỉ diễn ra với người lao động trẻ ở trong môi trường công việc nhiều áp lực mà còn biểu hiện “mãn tính” ở cả những người chưa kịp bước chân vào thị trường lao động, những người buông xuôi vì cảm thấy thua thiệt do đứt gãy quá trình học hành…

Trong những nguyên nhân khách quan nói trên, có thể nhận thấy nội tại thị trường lao động toàn cầu đã âm thầm xảy ra một cú sốc được tích lũy từ những cuộc khủng hoảng đồng thời. Chính điều kiện có tính hội tụ này tạo nên tác động lớn đến toàn bộ một thế hệ người lao động trưởng thành trong những khuôn khổ thiếu năng lực trau dồi thích ứng.

Con số nóng: 11%!

Trở lại với thị trường lao động Việt Nam. Theo số liệu mới nhất từ Cục Thống kê, vào quí 1-2026, Việt Nam có 1,6 triệu người trong độ tuổi lao động tay trắng, không công việc, không được đào tạo. Con số này chiếm tỷ lệ 11% trên tổng dân số ở độ tuổi lao động.

So với số liệu toàn cầu và một số nước trong khu vực thì tỷ lệ thanh niên “ba không” của Việt Nam thấp hơn (Indonesia là gần 18%, Thái Lan là gần 15%...). Nhưng điều đáng lo ngại là hiện vấn nạn “ba không” trong thị trường lao động Việt Nam đang có xu hướng tăng.

Đặc biệt, nhóm khu vực nông thôn tăng cao và với tốc độ nhanh hơn tại các đô thị. Điều này cho thấy một bức tranh đáng lo ngại không chỉ cho hiện tại mà còn trong tương lai gần nếu không có những giải pháp căn cơ.

Bởi, có một viễn cảnh có thể nhìn thấy trước: cùng với sự lãng phí nguồn lực lao động lẽ ra đóng góp cho sự phát triển của nền kinh tế, thì nguồn phúc lợi an sinh hiện tại và tương lai cũng sẽ là một gánh nặng, chưa kể các vấn đề an sinh và trật tự xã hội có thể phát sinh khi thất nghiệp, khước từ cơ hội học hành và lao động gia tăng hàng loạt...

Đối chiếu những nguyên nhân có tính toàn cầu và những phân tích về hiện trạng “ba không” tại Việt Nam, có thể thấy nhiều nét tương đồng. Song, với thực tế Việt Nam, có lẽ mấu chốt giáo dục và đào tạo là một trong những yếu tố cần được soi rọi và “phẫu thuật” kỹ lưỡng để có hướng cứu vãn, thay đổi thực trạng.

Cần đặt lại câu hỏi, tìm ra nguyên nhân vì sao thanh niên đặc biệt là thanh niên nông thôn không tiếp cận được cơ hội đào tạo nghề để có thể tìm hướng thoát khỏi tình trạng “ba không”? Điều này có phải là nghịch lý khi những báo cáo về phổ cập giáo dục, dạy nghề và giải quyết công ăn việc làm từ các địa phương thì ngày càng khả quan?

Việc hướng nghiệp, phân luồng đào tạo chuyên môn, kỹ năng, nghề nghiệp trong hệ thống những năm qua đã được ngành giáo dục thực hiện và các tổ chức xã hội cũng quan tâm song phải xem lại về tính hiệu quả thực tiễn.

Theo đó, kết quả đào tạo và năng lực đáp ứng yêu cầu thị trường lao động của con người - sản phẩm của quá trình đào tạo - có khoảng cách rất lớn.

Làm sao để thu hẹp khoảng cách đó? Ngoài ra, từ phía tuyển dụng, dưới áp lực đè nặng của các cuộc khủng hoảng liên tiếp, xu hướng doanh nghiệp sử dụng nhân sự chuyên môn đã có kinh nghiệm để đề cao tính an toàn, thì cơ hội có chỗ đứng và khả năng bám trụ công việc của người lao động mới sẽ càng mong manh. Cách thế để “kinh nghiệm” thực tế mở ra với người học nhiều hơn ngay trước khi họ bước chân vào thị trường lao động?

Một trong những điều nghịch lý nữa mà giới tuyển dụng thường khuyến cáo người lao động mới rời ghế nhà trường đào tạo đến nơi nhận việc đó chính là phải trau dồi nhận thức kỹ năng mềm.

Mà một trong những kỹ năng mềm đó chính là tinh thần học việc từ thực tế, không ảo tưởng theo một “diễn cảnh xã hội” hoàn hảo, công việc lý tưởng mà phải chấp nhận những nỗ lực và đánh đổi thời gian để có bài học thực tế. Điều này có lý vì dấn thân không phải là thế mạnh năng lực của lớp lao động trẻ nói chung hiện nay.

Điều đáng lo ngại trong báo cáo của Cục Thống kê về 1,6 triệu lao động trẻ “ba không”, đó lại chính là chỉ có 32% có ý định tìm kiếm việc làm để thoát khỏi nó; số còn lại chấp nhận ngồi không hoặc “mặc cho dòng đời đưa đẩy”. Vậy, điều đáng lo ngại nhất nằm ở những đợt sóng ngầm bên trong một làn sóng lớn đang vỗ vào nền kinh tế.

Làm gì để tận dụng tối đa nguồn lực lao động trong một xu thế khủng hoảng và bất định như hiện nay? Những con số trên đưa ra trong thời điểm này, có lẽ cần những chấn chỉnh liên ngành, từ giáo dục đào tạo, từ liên kết tuyển dụng, khuyến khích doanh nghiệp tham gia mở rộng cơ hội đào tạo thực tiễn và nhất là bài toán chính sách vĩ mô của nền kinh tế cần có lời giải vừa cấp thời vừa bền vững.

Nguyễn An Nam

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/soi-chieu-lan-song-toan-cau-mang-ten-ba-khong/