Tại sao tranh cãi Lô Lô Chải lát đá đường nội thôn?

6 giờ trướcBài gốc

Khoa Du lịch học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

Tháng 10/2025, Lô Lô Chải được Tổ chức Du lịch Thế giới (UN Tourism) vinh danh "Làng du lịch tốt nhất thế giới". Từ một điểm đến chưa quá nổi bật trên bản đồ du lịch Hà Giang (nay là Tuyên Quang), ngôi làng này bỗng vụt sáng trở thành tâm điểm chú ý.

Chưa đầy nửa năm sau danh hiệu, Lô Lô Chải đối mặt nhiều vấn đề, từ "quá tải du lịch", "thương mại hóa", đến "căn nhà bê tông" và nay là dự án lát đá nội thôn.

"Khi được thế giới công nhận, Lô Lô Chải cần phải thay đổi để đáp ứng lượng khách khổng lồ. Đây dường như là một cái 'bẫy' ngọt ngào mà rất nhiều điểm đến nổi tiếng từng vấp phải", tiến sĩ Trịnh Lê Anh, giảng viên khoa Du lịch học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định.

Đường nội thôn Lô Lô Chải hiện nay (bên trái) và phác thảo dự án lát đá hoa văn. Ảnh: Hiếu Rùa, UBND xã Lũng Cú.

"Linh hồn" của di sản

Theo phương án xã Lũng Cú công bố, mặt đường trong thôn sẽ được lát đá với họa tiết lấy cảm hứng từ trang phục người Lô Lô, sử dụng đá xanh Thanh Hóa kết hợp đá bazan và đá Sính Lủng. Chính quyền cho biết dự án "nhằm cải thiện cảnh quan và thể hiện bản sắc văn hóa địa phương".

Ở góc độ tích cực, ông Trịnh Lê Anh cho rằng dự án giúp đường làng sạch sẽ hơn, tạo thuận tiện cho du khách. Chuyên gia ghi nhận nỗ lực của chính quyền trong việc "biểu tượng hóa" văn hóa bản địa ngay trong không gian sinh hoạt.

Tuy nhiên, "cái mất" lại nằm ở tầng sâu hơn của "linh hồn" di sản, thể hiện qua sự đứt gãy về thị giác. Lô Lô Chải quyến rũ bởi sự tĩnh lặng, thô mộc của những nếp nhà trình tường và hàng rào đá xếp tay. Khi con người trải xuống đó một con đường hoa văn rực rỡ, vô tình đã biến mặt đường thành "nhân vật chính", lấn át sự khiêm nhường vốn có của cảnh quan.

Người dân và du khách mặc trang phục truyền thống của phụ nữ Lô Lô. Ảnh: Phạm Tú, Yến Vi Vu.

Chuyên gia đặt câu hỏi: Liệu những hoa văn trên gấu áo người phụ nữ Lô Lô vốn mang tính tâm linh, biểu tượng cho bản sắc tộc người, giờ đây làm thành hoa văn lát mặt đường, liệu đó có thực sự là cách tôn vinh văn hóa hay lại là một sự thiếu thấu cảm?

Từ đó, ông cảnh báo nguy cơ "Disney hóa" di sản, tức biến một không gian sống động thành một sản phẩm trình diễn được dàn dựng, "bóng bẩy" nhưng thiếu chiều sâu. Khi đó, ngôi làng không còn là nơi để trải nghiệm đời sống thực, mà trở thành một "bối cảnh" phục vụ du lịch.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh cho rằng việc áp dụng tiêu chuẩn "sạch, đẹp, thuận tiện" của đô thị vào một làng cổ vùng cao là chưa phù hợp. Du khách, nhất là những người yêu văn hóa, không tìm đến đây để đi trên một vỉa hè phẳng phiu hay ngắm nhìn những hoa văn được cắt gọt máy móc. Họ tìm kiếm sự "nhọc nhằn đầy quyến rũ" của đá tự nhiên, sự "lấm lem" của đất và hơi thở thực thụ của đời sống bản địa.

Ngoài ra, tranh cãi này cũng bộc lộ một áp lực vô hình về con số. Khi lượng khách tăng đột biến, địa phương dễ bị cuốn vào vòng xoáy hạ tầng hóa để phục vụ đám đông mà vô tình đánh mất đi cái "chất" riêng biệt thứ vốn dĩ là lý do duy nhất để du khách tìm đến.

Toàn cảnh làng du lịch tốt nhất thế giới Lô Lô Chải. Ảnh: Hiếu Nguyễn Trần.

Nguy cơ

Dưới góc độ chuyên môn, giá trị "nguyên bản" (authenticity) của một ngôi làng như Lô Lô Chải không nên được hiểu là một trạng thái đóng băng kiểu "hóa thạch" của quá khứ. Đó là một hệ sinh thái sống động nơi có sự tương hợp chặt chẽ giữa địa hình cảnh quan, kiến trúc bản địa và nhịp sống thực chất của cộng đồng.

Dưới góc nhìn khoa học du lịch, dự án lát đá đường nội thôn dễ làm thay đổi trải nghiệm của du khách từ việc khám phá một đời sống thực thụ sang việc chiêm ngưỡng một sản phẩm đã qua xử lý mỹ thuật.

Căn nhà bê tông 2 tầng khiến nhiều người lo ngại "phá vỡ cảnh quan" Lô Lô Chải. Ảnh: @Rii Yu.

Chuyên gia cũng chỉ ra điểm tương đồng giữa việc lát đá hoa văn và căn nhà bê tông trước đó. Cả hai đều xuất phát từ nhu cầu chính đáng là cải thiện đời sống và hình ảnh làng du lịch, nhưng đều đặt ra bài toán lựa chọn giữa tiện nghi và bản sắc.

Căn nhà bê tông nhằm đáp ứng nhu cầu ở, trong khi con đường lát đá hoa văn hướng đến hình ảnh du lịch. Tuy nhiên, cả hai đều sử dụng vật liệu và tư duy hiện đại đặt vào một không gian vốn hấp dẫn nhờ sự tự nhiên, thô mộc.

"Đây là sự đứt gãy của 'tính chỉnh thể' khi một yếu tố mới xuất hiện mà không ăn nhập với tổng thể kiến trúc và cảnh quan xung quanh, nó sẽ tạo ra cảm giác 'gợn'", ông nói.

Theo chuyên gia, Lô Lô Chải dường như đang đi đúng vào kịch bản đó khi cố gắng "đô thị hóa" một không gian làng cổ để phục vụ số đông. Nếu ngôi làng cũng sạch bóng, cũng hoa văn rực rỡ giống như bất kỳ một khu du lịch nhân tạo nào khác, thì ý nghĩa của danh hiệu "tốt nhất thế giới" dựa trên bản sắc nguyên bản sẽ không còn nữa.

Ông dẫn ví dụ về Sa Pa, nơi từng nổi tiếng với vẻ mộc mạc, tĩnh lặng, nhưng dần bị bê tông hóa khi du lịch đại chúng phát triển mạnh. Hay Phượng Hoàng cổ trấn (Trung Quốc), nơi vẻ đẹp được dàn dựng kỹ lưỡng đến mức trở thành "nguyên bản giả lập", khi người dân như đang đóng vai chính mình trong một không gian du lịch.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh tham quan Lô Lô Chải. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Giải pháp

Để giải bài toán giữa phát triển du lịch và bảo tồn văn hóa, theo chuyên gia, thách thức lớn nhất của chính quyền địa phương là "quản lý kỳ vọng". Áp lực từ danh hiệu và lượng khách "bùng nổ" dễ khiến địa phương lựa chọn những giải pháp nhanh, tiện nhưng thiếu bền vững.

Ông Trịnh Lê Anh cho rằng cần áp dụng mô hình "quản lý di sản dựa vào cộng đồng", trong đó người dân nhận thức rõ giá trị của chính sự mộc mạc, "cũ kỹ" của ngôi làng mới là "mỏ vàng" tạo ra sinh kế du lịch bền vững cho họ.

Khi người dân thấy được lợi ích từ việc giữ gìn mái ngói âm dương hay những lối đi tự nhiên, họ sẽ trở thành những người bảo vệ di sản tự nguyện và nghiêm túc nhất.

Chính quyền lúc này không chỉ quản lý hành chính, mà đóng vai trò là người dẫn dắt, đưa ra những quy hoạch và hướng dẫn kỹ thuật đủ tinh tế để sự phát triển diễn ra một cách hài hòa.

Du khách Hà Nội lần thứ 4 đến Lô Lô Chải hồi tháng 11/2025. Ảnh: Yến Vi Vu.

Ngoài ra, địa phương cần tính đến "sức chứa du lịch" (carrying capacity), bởi không phải càng đông khách càng tốt và một ngôi làng có ngưỡng chịu tải về cả hạ tầng lẫn tâm lý. Sự phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi không "nuốt chửng" hồn cốt bình dị của làng, mà ngược lại tạo ra nguồn lực để bản sắc ấy được bảo tồn và tỏa sáng hơn trong một diện mạo mới.

"Tôi tin rằng lời giải cho bài toán này nằm ở triết lý 'bảo tồn thích nghi'. Lô Lô Chải không cần phải từ chối sự hiện đại hay tiện nghi, nhưng mọi sự thay đổi phải được thực hiện với một sự thấu cảm sâu sắc dành cho quá khứ", ông nói.

Đầu tiên, Lô Lô Chải nên ưu tiên sử dụng chính loại đá tự nhiên tại địa phương với kỹ thuật xếp đá thủ công. Hãy để con đường có những khoảng hở cho cỏ mọc, cho nước thấm, đó mới là sự "sạch sẽ một cách chân thực". Du khách sẽ cảm thấy đang đi giữa một ngôi làng cổ chứ không phải một công viên đô thị.

Thứ hai, để đáp ứng nhu cầu đời sống, chuyên gia khuyến khích mô hình "Vỏ cổ - Ruột kim". Nghĩa là bên ngoài vẫn phải là những bức tường trình tường màu đất nâu ấm áp, mái ngói âm dương trầm mặc để giữ gìn cảnh quan chung, nhưng bên trong bà con hoàn toàn có thể trang bị những tiện nghi hiện đại nhất, từ nhà vệ sinh sạch sẽ đến các thiết bị điện tử.

Những căn nhà trình tường đặc trưng tại Lô Lô Chải. Ảnh: Yến Vi Vu.

Cuối cùng, với lượng khách ngày càng tăng, ngôi làng cần một "bộ lọc" thông minh. Địa phương không nên đón khách bằng mọi giá mà cần quản lý theo "ngưỡng chịu tải" của di sản.

Việc định hướng du khách vào những trải nghiệm sâu, như cùng dệt vải, cùng nấu ăn hay lắng nghe những câu chuyện huyền thoại của người Lô Lô sẽ giúp giảm bớt áp lực lên hạ tầng "vỏ" và tăng giá trị cho phần "lõi" văn hóa.

"Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp và du khách cảm nhận được sự tôn trọng di sản, tính nguyên bản của Lô Lô Chải sẽ tự khắc được bảo vệ như một thực thể sống, bền bỉ và đầy sức sống", tiến sĩ Trịnh Lê Anh nói.

Châu Sa

Nguồn Znews : https://znews.vn/tai-sao-tranh-cai-lo-lo-chai-lat-da-duong-noi-thon-post1644132.html