Tâm thế kiểm toán viên trước làn sóng tiền điện tử

3 giờ trướcBài gốc

Sự tăng trưởng nhanh chóng của tiền điện tử là một “bài kiểm tra” đối với năng lực và đạo đức của ngành Kiểm toán. Ảnh: ST

Tài sản số tạo ra bối cảnh mới cho ngành Kiểm toán

Thị trường tiền điện tử không còn là một sân chơi hẹp của những người đam mê công nghệ mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong danh mục đầu tư của các công ty đại chúng và tổ chức tài chính. Sự thay đổi này được thúc đẩy mạnh mẽ khi các doanh nghiệp bắt đầu sử dụng tiền điện tử trong thanh toán, cho vay và huy động vốn.

Tính đến cuối năm 2025, giá trị vốn hóa thị trường tài sản số toàn cầu đạt khoảng 3.000 tỷ USD (có thời điểm đạt mức kỷ lục 4.000 tỷ USD vào tháng 7/2025). Đáng chú ý, theo Ủy ban Giám sát kế toán công ty đại chúng (PCAOB), năm 2025, số lượng các công ty đại chúng nắm giữ tài sản số trên bảng cân đối kế toán đã tăng gấp đôi so với giai đoạn 2021, đặt ra áp lực trực tiếp lên các công ty kiểm toán hàng đầu. Sự phát triển này cũng buộc các cơ quan quản lý như PCAOB phải thành lập các “đội đặc nhiệm” để giám sát các cuộc kiểm toán có rủi ro mới nổi, đặc biệt là các công ty có hoạt động tiền điện tử trọng yếu.

Các KTV không chỉ nắm vững kế toán mà còn phải là những người am hiểu về dữ liệu và quản trị số để bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư và sự minh bạch của thị trường tài chính toàn cầu.

PCAOB báo cáo rằng, trong các cuộc kiểm tra năm 2024, tỷ lệ thiếu sót trong các cuộc kiểm toán có liên quan đến tiền điện tử vẫn ở mức cao, dẫn đến việc tổ chức này phải tăng ngân sách giám sát lên mức gần 400 triệu USD cho năm tài chính 2025 để tập trung vào các rủi ro công nghệ mới nổi. Các báo cáo của PCAOB và tài liệu hướng dẫn thực hành về tài sản kỹ thuật số của Viện Kế toán công chứng Hoa Kỳ (AICPA) đã chỉ ra ba nhóm rủi ro đặc thù đối với hoạt động kiểm toán.

Theo Báo cáo Chỉ số áp dụng tiền điện tử toàn cầu năm 2025, khu vực châu Á - Thái Bình Dương ghi nhận mức tăng trưởng mạnh nhất. Tại Việt Nam, giá trị giao dịch đã vượt ngưỡng 220 tỷ USD, tăng 55% so với kỳ trước, buộc các cơ quan quản lý phải ban hành các quy định thí điểm về tài sản số.

Trước tiên là rủi ro về sự tồn tại và quyền sở hữu. Trong kiểm toán truyền thống, việc xác nhận số dư tiền gửi ngân hàng là quy trình tiêu chuẩn. Tuy nhiên, với tiền điện tử, việc xác định ai thực sự kiểm soát tài sản là rất khó khăn. AICPA nhấn mạnh rằng việc biết địa chỉ ví trên blockchain chỉ chứng minh tài sản tồn tại, nhưng không chứng minh khách hàng có quyền kiểm soát duy nhất đối với khóa riêng tư đó. Nếu khóa riêng tư bị mất hoặc bị đánh cắp, tài sản coi như không còn tồn tại về mặt kinh tế, gây rủi ro sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính.

Tiền điện tử có độ biến động cực cao, đồng nghĩa với rủi ro về định giá và bằng chứng kiểm toán. PCAOB đã lưu ý các lỗi phổ biến trong việc xác định “thị trường chính” để lấy giá trị hợp lý. KTV phải đánh giá dữ liệu từ các sàn giao dịch hoặc công cụ khám phá blockchain có đủ độ tin cậy và phù hợp để làm bằng chứng kiểm toán hay không?

Rủi ro gian lận và các giao dịch bất thường cũng cần được lưu ý do tính ẩn danh của blockchain. Các giao dịch tiền điện tử dễ bị lợi dụng cho mục đích rửa tiền hoặc giao dịch bên liên quan không được tiết lộ. PCAOB đã yêu cầu các KTV phải tăng cường sự hoài nghi nghề nghiệp đối với các giao dịch hoặc các thỏa thuận với các nhóm khai thác.

Vai trò của kiểm toán nội bộ trong quản trị rủi ro

Trong khi kiểm toán độc lập tập trung vào tính trung thực của báo cáo tài chính, Viện Kiểm toán nội bộ (IIA) nhấn mạnh vai trò của kiểm toán nội bộ như “tai mắt” của Hội đồng quản trị trong việc thiết lập các chốt chặn rủi ro từ bên trong. IIA cho rằng rủi ro lớn nhất không nằm ở công nghệ blockchain mà nằm ở cách con người vận hành nó.

Các KTV nội bộ cần đánh giá quyền truy cập vào các ví điện tử có bị tập trung vào quá ít cá nhân hay không? (rủi ro từ sự thiếu hụt phân tách nhiệm vụ). Đồng thời, cần thẩm định mã nguồn của các hợp đồng thông minh để bảo đảm chúng thực thi đúng các điều khoản kinh doanh và không có lỗ hổng bảo mật. Với bản chất hoạt động 24/7 của thị trường tiền điện tử, IIA khuyến nghị áp dụng các công nghệ phân tích dữ liệu để thực hiện kiểm toán liên tục, giúp phát hiện các dấu hiệu bất thường ngay lập tức thay vì đợi đến cuối kỳ kế toán.

Bản cập nhật mới nhất (2025) của AICPA đã bổ sung các nội dung quan trọng liên quan đến việc định giá, các giao dịch cho vay và thủ tục cụ thể để xác minh quyền kiểm soát đối với tài sản số. Theo đó, KTV cần yêu cầu khách hàng sử dụng khóa riêng tư để ký một thông điệp cụ thể do KTV cung cấp nhằm chứng minh quyền kiểm soát thực tế mà không cần tiết lộ khóa; yêu cầu chuyển một lượng rất nhỏ tài sản số giữa các ví dưới sự giám sát trực tiếp của KTV để xác nhận quyền sở hữu. Nếu tài sản được giữ bởi một sàn giao dịch, KTV phải đánh giá báo cáo của bên lưu ký để bảo đảm các chốt chặn kiểm soát nội bộ hoạt động hiệu quả.

Để giải quyết các rủi ro trong hoạt động tài chính phi tập trung và cho vay, AICPA hướng dẫn KTV phải phân biệt rõ giữa hai kịch bản: Cho vay có thế chấp và cho vay không thế chấp. Đối với vay có thế chấp, cần sử dụng các công cụ Blockchain Explorer để xác nhận tài sản thế chấp đã được “khóa” trong hợp đồng thông minh và khách hàng không thể sử dụng chúng cho mục đích khác. Từ năm 2025, việc áp dụng mô hình giá trị hợp lý trở thành bắt buộc đối với nhiều loại tài sản số. AICPA hướng dẫn KTV không được lấy giá trung bình tùy ý mà phải kiểm tra xem khách hàng có lựa chọn thị trường có khối lượng giao dịch và mức độ hoạt động cao nhất cho tài sản đó hay không?

Sự tăng trưởng nhanh chóng của tiền điện tử không chỉ mang lại cơ hội tài chính mà còn là một “bài kiểm tra” đối với năng lực và đạo đức của ngành Kiểm toán. Các KTV buộc phải đọc hiểu dữ liệu từ các nền tảng phân tích hoặc các công cụ nội bộ, đối soát trực tiếp trên sổ cái blockchain và kiểm tra thực tế việc phân tách trách nhiệm đối với các ví đa chữ ký, bảo đảm không một cá nhân nào có thể đơn phương di chuyển tài sản của tổ chức. Giải quyết rủi ro không chỉ dừng lại ở việc áp dụng công nghệ mới, mà còn nằm ở việc duy trì các nguyên tắc kiểm toán cốt lõi: Độc lập, hoài nghi nghề nghiệp và hiểu biết sâu sắc về tổ chức./.

THÙY LÊ

Nguồn Kiểm Toán : http://baokiemtoan.vn/tam-the-kiem-toan-vien-truoc-lan-song-tien-dien-tu-45663.html