Thương mại toàn cầu 2026: Thích nghi trong một thế giới phân mảnh

6 giờ trướcBài gốc

Địa kinh tế trỗi dậy, cạnh tranh quyền lực định hình thương mại

Một trong những thay đổi căn bản nhất của thương mại toàn cầu hiện nay là sự trở lại mạnh mẽ của đối đầu địa kinh tế. Theo Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), kinh tế ngày càng được nhìn nhận như một công cụ quyền lực, gắn chặt với chính trị, công nghệ và an ninh quốc gia, thay vì là một lĩnh vực tương đối tách biệt như trước đây.

Xu hướng này đặc biệt rõ nét sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump quay trở lại Nhà Trắng, thúc đẩy việc sử dụng thuế quan, chính sách công nghiệp và kiểm soát thương mại như các đòn bẩy chiến lược. Sự dịch chuyển này kéo theo một thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách: cảm giác cạnh tranh “được - mất” (trò chơi có tổng bằng 0) đang tăng lên. Nói cách khác, chúng ta đang chuyển từ một thời kỳ mà “tinh thần thời đại” trong hoạch định chính sách xoay quanh phúc lợi tuyệt đối (các quốc gia có giàu lên so với trước hay không) sang phúc lợi tương đối (các quốc gia có giàu lên so với đối thủ của họ hay không). Thay vì chỉ quan tâm đến việc nền kinh tế có tăng trưởng hay không, các quốc gia ngày càng chú trọng vị thế của mình so với đối thủ.

Cạnh tranh quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc vì thế tiếp tục trở thành trục chính định hình thương mại toàn cầu, từ tài chính, công nghệ cho tới các chuỗi cung ứng then chốt. Hệ quả là các nền kinh tế quy mô nhỏ và trung bình trở nên dễ tổn thương hơn trước các biện pháp gây sức ép kinh tế, khi các mạng lưới thương mại, tài chính và công nghệ toàn cầu ngày càng bị khai thác như công cụ kiểm soát.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia buộc phải đẩy mạnh đa dạng hóa quan hệ kinh tế, giảm phụ thuộc và tìm kiếm các liên minh thương mại mới nhằm hạn chế rủi ro.

Những diễn biến ngay trong tháng đầu năm 2026 cho thấy xu hướng này không còn mang tính lý thuyết. Liên minh châu Âu (EU) và Khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) vừa ký kết thỏa thuận thương mại tự do lịch sử sau 25 năm đàm phán, dự kiến tạo ra một trong những khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới với hơn 700 triệu dân, chiếm khoảng một phần tư GDP toàn cầu. EU cũng tiến gần tới một thỏa thuận thương mại với Ấn Độ, khi các cuộc đàm phán được kỳ vọng sẽ khép lại vào cuối tháng này.

Cùng lúc đó, Trung Quốc đạt được những bước tiến đáng kể trong việc hạ nhiệt căng thẳng thương mại với EU và Canada - các đồng minh quan trọng của Mỹ.

Các động thái này phản ánh một sự thay đổi đáng chú ý: thay vì coi Trung Quốc là mối đe dọa kinh tế lớn nhất, nhiều đối tác thân cận của Mỹ bắt đầu nhìn nhận chính sách thương mại thiếu ổn định từ Washington như một yếu tố bất ổn nghiêm trọng hơn đối với tăng trưởng và xuất khẩu.

Tăng trưởng thương mại chậm lại giữa làn sóng bảo hộ lan rộng

Bước sang năm 2026, triển vọng tăng trưởng thương mại toàn cầu được dự báo sẽ giảm tốc rõ rệt. Theo Hội nghị Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu có thể chỉ đạt khoảng 0,5% trong năm 2026 trong bối cảnh kinh tế thế giới tăng trưởng khiêm tốn ở mức 2,6%.

Đà giảm tốc này diễn ra sau một năm 2025 đặc biệt mạnh mẽ, khi thương mại hàng hóa và dịch vụ toàn cầu tăng khoảng 7%, lần đầu tiên vượt mốc 35.000 tỉ đô la Mỹ. Một phần tăng trưởng đến từ hoạt động đẩy nhanh xuất nhập hàng của doanh nghiệp nhằm né tránh các mức thuế quan mới.

Năm 2026 không đánh dấu sự suy yếu của toàn cầu hóa, mà là một giai đoạn thích nghi sâu sắc. Khả năng tận dụng các mạng lưới mới, đồng thời cân bằng giữa an ninh và hiệu quả, sẽ quyết định quốc gia và doanh nghiệp nào có thể đứng vững trong trật tự thương mại đang tái định hình.

Một yếu tố then chốt kìm hãm triển vọng thương mại là sự gia tăng chưa từng có của các biện pháp phân biệt đối xử. Số lượng chính sách thương mại mang tính hạn chế đã tăng từ 55 vào năm 2019 lên hơn 2.700 vào năm 2024, và xu hướng này chưa cho thấy dấu hiệu đảo chiều trong năm 2026. Thuế quan, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất, tiếp tục được các chính phủ sử dụng để phục vụ các mục tiêu chiến lược và công nghiệp.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tác động của các cú sốc thương mại đối với tăng trưởng toàn cầu đến nay vẫn được kiểm soát, phản ánh khả năng chống chịu đáng kể của nền kinh tế thế giới. Tuy nhiên, IMF cũng cảnh báo rủi ro đang nghiêng về phía tiêu cực, nhất là khi căng thẳng địa chính trị và bất định chính sách tiếp tục gia tăng. Việc các quốc gia thiếu dư địa tài khóa và dự trữ để đối phó với cú sốc mới có thể khiến thương mại toàn cầu dễ tổn thương hơn trong trung hạn.

Chuỗi cung ứng không thu hẹp mà tái cấu trúc

Trái với nhiều lo ngại về “phi toàn cầu hóa”, các dữ liệu mới nhất cho thấy chuỗi cung ứng toàn cầu không co rút mà đang được tái cấu trúc theo cách phức tạp hơn. Báo cáo DHL Global Connectedness Tracker cho thấy thương mại toàn cầu vẫn duy trì gần mức cao kỷ lục, trong khi khoảng cách thương mại trung bình đã tăng lên khoảng 5.000 ki lô mét - mức cao nhất từ trước tới nay.

Điều này phản ánh thực tế rằng các chuỗi cung ứng không rút ngắn, mà đang mở rộng và phân tán hơn. WEF gọi quá trình này là “tái toàn cầu hóa” (reglobalization), trong đó các doanh nghiệp và chính phủ chuyển trọng tâm từ tối ưu chi phí sang khả năng chống chịu và an ninh.

Các chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái định hình theo mô hình đa trung tâm, phân cụm theo khu vực và liên kết chính trị, nhưng vẫn vận hành trên quy mô toàn cầu. Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp đã áp dụng mô hình vận hành “hai đường ray”. Một mặt, họ nội địa hóa hoặc đưa sản xuất các lĩnh vực nhạy cảm về chính trị và an ninh - như bán dẫn, khoáng sản chiến lược hay công nghệ quốc phòng - về gần các thị trường chủ chốt. Mặt khác, họ vẫn duy trì mạng lưới sản xuất rộng khắp để tận dụng lợi thế quy mô, chi phí lao động và nhu cầu đa dạng từ các khu vực khác nhau.

Các nền kinh tế kết nối nổi lên

Một hệ quả đáng chú ý của quá trình tái cấu trúc là sự trỗi dậy của các nền kinh tế “kết nối” - những quốc gia không nằm ở trung tâm đối đầu địa chính trị nhưng đóng vai trò trung gian quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo UNCTAD, tỷ trọng thương mại của các quốc gia nằm ngoài các khối địa chính trị lớn đã tăng từ 42% năm 2016 lên khoảng 47% hiện nay.

Asean, Mexico, Ấn Độ, Brazil hay Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE) đang nổi lên như những điểm nút mới của thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh thương mại trực tiếp Mỹ - Trung suy giảm ở nhiều lĩnh vực nhạy cảm, các quốc gia này nhập khẩu linh kiện từ Trung Quốc, gia công, lắp ráp và xuất khẩu sang Mỹ hoặc châu Âu, qua đó duy trì dòng chảy thương mại toàn cầu.

Song song với đó, thương mại Nam - Nam tiếp tục trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng xuất khẩu. Tỷ trọng xuất khẩu của các nước đang phát triển sang các thị trường đang phát triển khác đã tăng lên 57% vào năm 2025, so với 38% vào năm 1995. Xu hướng này giúp bù đắp phần nào sự suy yếu của nhu cầu tại các nền kinh tế phát triển và góp phần tăng khả năng chống chịu của hệ thống thương mại toàn cầu.

Dịch vụ, công nghệ và môi trường định hình dòng chảy mới

Thương mại dịch vụ ngày càng đóng vai trò trung tâm trong bức tranh thương mại toàn cầu. Theo UNCTAD, dịch vụ hiện chiếm khoảng 27% tổng thương mại toàn cầu và tăng trưởng nhanh hơn hàng hóa, với mức tăng khoảng 9% trong năm 2025. Các dịch vụ số, từ công nghệ thông tin tới tài chính và logistics, đang trở thành trụ cột mới của thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, sự phát triển này cũng làm lộ rõ khoảng cách số giữa các nền kinh tế. Khoảng 61% xuất khẩu dịch vụ của các nước phát triển được cung cấp qua kênh số, trong khi con số này ở các nước kém phát triển nhất chỉ khoảng 16%. Việc thu hẹp khoảng cách hạ tầng, kỹ năng và thể chế sẽ là điều kiện then chốt để các nền kinh tế đang phát triển tham gia sâu hơn vào phân khúc tăng trưởng nhanh nhất hiện nay.

Bên cạnh đó, các ưu tiên môi trường đang dần chuyển từ cam kết sang triển khai cụ thể. Các cơ chế định giá carbon, tiêu chuẩn môi trường và chính sách công nghiệp xanh, trong đó có cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU, đang trực tiếp tái định hình năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường.

Thích nghi giữa phân mảnh và kết nối

Có thể nói, bức tranh thương mại toàn cầu năm 2026 là sự đan xen giữa phân mảnh và kết nối. Chủ nghĩa bảo hộ, cạnh tranh địa kinh tế và các rào cản kỹ thuật ngày càng dày đặc đang làm gia tăng chi phí và bất định. Tuy nhiên, các dữ liệu cho thấy thương mại toàn cầu vẫn duy trì quy mô lớn, với các chuỗi cung ứng được mở rộng, đa dạng hóa và tái tổ chức, thay vì sụp đổ.

Theo IMF, nền kinh tế thế giới đến nay vẫn thể hiện khả năng thích ứng đáng kể trước các cú sốc thương mại, nhưng điều này không đảm bảo một quỹ đạo ổn định trong dài hạn. Khi các quy tắc toàn cầu chưa được cập nhật kịp thời và cạnh tranh chiến lược tiếp tục chi phối chính sách, thương mại toàn cầu sẽ phải vận hành trong trạng thái “bình thường mới” đầy bất định.

Năm 2026 vì thế không đánh dấu sự suy yếu của toàn cầu hóa, mà là một giai đoạn thích nghi sâu sắc. Khả năng tận dụng các mạng lưới mới, đồng thời cân bằng giữa an ninh và hiệu quả, sẽ quyết định quốc gia và doanh nghiệp nào có thể đứng vững trong trật tự thương mại đang tái định hình.

Nguồn: UNCTAD, Straits Times, Bloomberg, WEF, Reuters

Song Thanh

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/thuong-mai-toan-cau-2026-thich-nghi-trong-mot-the-gioi-phan-manh/