Tỉ phú Aliko Dangote và bước ngoặt năng lượng Nigeria

2 giờ trướcBài gốc

Nigeria đang đối mặt với nhiều vấn đề kéo dài như tham nhũng, thiếu điện, bất ổn và nghèo đói - hệ quả của quản trị yếu kém trong nhiều năm. Tuy vậy, một chuyển động đáng chú ý đã xuất hiện: nỗ lực chấm dứt nghịch lý phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu tại quốc gia giàu dầu mỏ này. Việc tỉ phú Aliko Dangote hoàn thành Nhà máy Lọc dầu Dangote - cơ sở lọc dầu một dây chuyền lớn nhất thế giới - đã tạo bước ngoặt quan trọng, trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động và châu Phi chịu áp lực tự chủ hơn về năng lượng. Thành tựu này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn tác động sâu sắc tới tâm lý thị trường và khả năng thích ứng của Nigeria.

Tỉ phú Aliko Dangote

4 nhà máy lọc dầu quốc doanh tại Port Harcourt, Warri và Kaduna có tổng công suất 445.000 thùng/ngày, nhưng nhiều năm hoạt động kém hiệu quả. Dù đã chi hơn 25 tỉ USD bảo dưỡng, không cơ sở nào đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ hơn 50 triệu lít/ngày của Nigeria.

Trong bối cảnh đó, việc tự do hóa lĩnh vực dầu khí và xóa bỏ trợ giá đã tạo điều kiện để Dangote Refinery tham gia thị trường. Sau nhiều năm xây dựng, đến năm 2025, Nhà máy Lọc dầu Dangote bắt đầu cung ứng xăng và diesel trong nước, đánh dấu bước chuyển đáng kể. Tuy vậy, thành công này cũng kéo theo tranh chấp giá cả và áp lực từ các bên liên quan.

Hiệu ứng từ dự án nhanh chóng lan rộng. Nguồn cung cải thiện giúp giảm tình trạng khan hiếm nhiên liệu, đồng thời từng bước thay thế nhập khẩu. Giá cả vẫn biến động, nhưng Aliko Dangote trở thành nhân tố trung tâm trong nhận thức của người dân về thị trường năng lượng.

Không chỉ là người giàu nhất châu Phi, Aliko Dangote còn là gương mặt tiêu biểu của quá trình công nghiệp hóa đương đại, với dấu ấn ở nhiều lĩnh vực then chốt và tầm ảnh hưởng trên toàn lục địa. Với vai trò đó, ông được The Guardian vinh danh là Nhân vật của năm 2025, ghi nhận đóng góp trong việc định hình lại câu chuyện an ninh năng lượng của Nigeria.

Dangote: Cái tên có mặt trong mọi gia đình, mọi thời điểm

Việc lựa chọn Aliko Dangote là điều dễ hiểu. Một doanh nhân vươn lên bằng ý chí và bản lĩnh, biến lao động chăm chỉ thành lợi nhuận, từng bước mở rộng hoạt động, tác động trực tiếp tới đời sống kinh tế và để lại dấu ấn dài hạn. Ông Dangote đáp ứng tất cả điều đó.

Ông không phải là doanh nhân “tình cờ”. Sinh năm 1957 trong gia đình Dantata có truyền thống kinh doanh, Dangote sớm tiếp cận môi trường thương mại. Việc được nuôi dưỡng bởi ông ngoại - một trong những thương nhân giàu có nhất Tây Phi thời bấy giờ - giúp ông hình thành tư duy thị trường và tích lũy kinh nghiệm từ sớm. Ông theo học kinh doanh tại Đại học Al-Azhar (Cairo), nơi tài năng thương nghiệp sẵn có được kết hợp đào tạo chính quy.

Bồn chứa dầu thô của Dangote

Ông khởi nghiệp bằng khoản vay từ người chú, ông đặt nền móng cho Dangote Group (1977), sau này trở thành tập đoàn tư nhân lớn nhất châu Phi. “Tôi luôn cố gắng đi lên trong chuỗi giá trị”, ông Dangote nói. “Tôi bắt đầu với xi măng, rồi sang dệt may và ngân hàng. Khi buôn đường, tôi bổ sung muối và bột mì để làm mì ống. Rồi tôi nghĩ, tại sao không tự sản xuất bao bì? Thế là chúng tôi làm cả bao bì”, ông cho biết.

Bước chuyển từ thương nhân sang công nghiệp giúp Aliko Dangote trở thành người giàu nhất châu Phi. Điểm ngoặt nằm ở chiến lược tích hợp ngược: sản xuất trong nước những mặt hàng vốn phải nhập khẩu. Từ xi măng, đường, muối, bột mì đến lọc dầu và phân bón, ông tập trung vào các sản phẩm thiết yếu, hiện diện rộng khắp trong đời sống, trong mọi gia đình.

Xi măng là nền tảng tài sản của ông. Nhờ kết hợp hiểu biết thị trường, hỗ trợ chính sách và đầu tư quy mô lớn, Dangote xây dựng năng lực sản xuất nội địa, tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô để cạnh tranh khắp châu Phi. Dangote Cement sau đó mở rộng sang nhiều quốc gia như Ethiopia, Senegal, Tanzania và Nam Phi, trở thành nhà sản xuất xi măng lớn nhất châu Phi. Dấu ấn công nghiệp này đưa Dangote vươn từ doanh nhân trong nước thành một tác nhân kinh tế tầm châu lục. Tài sản của ông tăng trưởng nhờ sản lượng lớn, tích hợp dọc và đầu tư dài hạn.

Nhà máy lọc dầu Dangote: Lời hứa được thực hiện

Nếu những điều trên đã quen thuộc, thì Dangote Refinery và việc đưa sản phẩm ra thị trường có thể xem là dấu ấn nổi bật của Aliko Dangote trong năm 2025. Dự án khởi nguồn từ tháng 9-2013, với tổng vốn ban đầu ước tính khoảng 9 tỉ USD, nhằm phát triển nguồn cung xăng và dầu diesel trong nước - bài toán tồn tại gần như từ khi Nigeria độc lập.

Dự án nhằm chấm dứt nghịch lý một quốc gia giàu dầu mỏ nhưng phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu, qua đó tiết kiệm ngoại tệ, ổn định nguồn cung và từng bước chuyển sang xuất khẩu sản phẩm tinh chế. Tuy nhiên, thách thức không chỉ đến từ kỹ thuật hay vốn, mà còn từ các nhóm lợi ích trong lĩnh vực nhập khẩu, cơ chế phân bổ dầu thô, cùng rào cản pháp lý và công đoàn. Tổng hợp lại, đây trở thành một trong những rủi ro lớn nhất trong sự nghiệp của ông. “Nếu nó thất bại, tôi coi như chết”, ông hài hước nói trong một cuộc phỏng vấn gần đây. Nhưng là một doanh nhân quen với những thương vụ rủi ro cao, ông Dangote lấy sức mạnh từ niềm tin bản thân: “Tôi đã chiến đấu cả đời và chưa thua trận nào”.

Nhà máy Lọc dầu Dangote chủ yếu được vận hành bởi thế hệ kỹ sư trẻ người Nigeria

Nhà máy đặt tại khu thương mại tự do Lekki (Lagos), trên diện tích khoảng 2.500 ha, được cung cấp dầu thô qua hệ thống đường ống dài hơn 1.100km. Khi đi vào vận hành từ tháng 5-2023, tổ hợp lọc - hóa dầu có tổng vốn đầu tư hơn 20 tỉ USD, công suất thiết kế 650.000 thùng/ngày - lớn nhất thế giới theo mô hình một dây chuyền.

Ở quy mô tối đa, nhà máy có thể sản xuất khoảng 50 triệu lít xăng và 17 triệu lít diesel mỗi ngày, cùng nhiên liệu hàng không và các sản phẩm hóa dầu, đủ đáp ứng phần lớn nhu cầu trong nước và hướng tới xuất khẩu. Với công suất lớn hơn tổng công suất tất cả nhà máy lọc hiện có của Nigeria, Dangote Refinery nhắm tới đáp ứng toàn bộ nhu cầu nhiên liệu trong nước và cả xuất khẩu sản phẩm tinh chế.

Trong năm 2025, giữa các cuộc chiến giá cả và đấu tranh với cơ quan quản lý cùng công đoàn, nhà máy vẫn duy trì cung ứng nội địa. Một số chuyên gia cho rằng chỉ trông vào một nguồn duy nhất là rủi ro truyền thống, nếu không nói là tự sát kinh tế với một nước lớn như Nigeria. Nhưng không chùn bước, vào ngày 26-10-2025, ông Aliko Dangote công bố kế hoạch mở rộng công suất lên 1,4 triệu thùng/ngày - tham vọng xây dựng nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới.

Ảnh hưởng của ngành công nghiệp Dangote

Hiệu ứng từ các dự án của Aliko Dangote không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở tác động cấu trúc, khi trực tiếp xử lý những điểm yếu cố hữu của kinh tế châu Phi như phụ thuộc năng lượng, công suất công nghiệp thấp và chuỗi giá trị mong manh. Đóng vai trò trung tâm trong chiến lược thay thế nhập khẩu, Dangote góp phần đảo chiều nghịch lý của Nigeria - một quốc gia giàu tài nguyên nhưng lệ thuộc hàng nhập khẩu. Các khoản đầu tư của ông giúp giảm dòng ngoại tệ chảy ra, củng cố sản xuất nội địa và từng bước đa dạng hóa nền kinh tế.

Tổ hợp tại Lagos, với năng lực sản xuất lớn và đa dạng sản phẩm như phân bón, dầu diesel, nhiên liệu hàng không và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG)…, được xem là cho một cuộc “giải phóng” kinh tế và công nghiệp ở tầm quốc gia. Kết quả, phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu giảm đáng kể, tiết kiệm hàng chục tỉ USD mỗi năm, đồng thời hỗ trợ ổn định đồng naira và góp phần cải thiện cán cân thanh toán thông qua xuất khẩu sản phẩm lọc dầu dư thừa sang Tây Phi. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Nigeria (CBN) Yemi Cardoso nhận định, việc cung ứng xăng từ nhà máy lọc dầu có thể giúp xoay chuyển nền kinh tế Nigeria đang thiếu hụt USD.

Tầm ảnh hưởng của Dangote cũng lan rộng ra toàn châu Phi, thách thức quan niệm rằng công nghiệp hóa quy mô lớn phải dựa vào các tập đoàn nước ngoài. Cựu Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) Akinwumi Adesina từng bày tỏ lo ngại về việc châu Phi “xuất khẩu giàu có để nhập khẩu nghèo đói” khi trao nguyên liệu thô cho các ngành công nghiệp lớn. Câu chuyện đó đang thay đổi nhanh chóng nhờ hiệu ứng Dangote.

Riêng trong lĩnh vực dầu mỏ và phân bón, mô hình của Dangote, dựa trên sản xuất, logistics và chuỗi cung ứng, thể hiện một tầm nhìn thực tiễn về hội nhập kinh tế toàn châu Phi. Các khoản đầu tư công nghiệp của ông không chỉ thúc đẩy hạ tầng và thương mại nội khối, mà còn góp phần tạo việc làm và khơi dậy tinh thần doanh nhân. Chủ tịch Ủy ban Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Tây Phi (ECOWAS) Omar Touray vì vậy đã ca ngợi nhà máy lọc dầu là “ngọn hải đăng hy vọng” cho tương lai công nghiệp châu Phi.

Xét cho cùng, thành công này cũng gắn với vai trò hỗ trợ của chính sách nhà nước. Từ bảo hộ sản xuất xi măng đến các cơ chế ưu đãi trong lĩnh vực dầu khí - như miễn thuế 10 năm, trợ cấp ngoại tệ khi xây dựng nhà máy lọc dầu, cơ chế “naira đổi dầu” - những yếu tố này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa chính sách và sự phát triển của doanh nghiệp nội địa.

Thực tế, ông Dangote được xem là hình mẫu doanh nhân dấn thân trực tiếp, am hiểu sâu hoạt động của mình và luôn hiện diện trong các quyết định quan trọng. Kể từ khi đi vào hoạt động, Nhà máy Lọc dầu Dangote gần như trở thành một “thánh địa”. Những “người hành hương” - từ Tổng thống, Bộ trưởng, đại diện khu vực công và tư, giới tinh hoa đến các nhà báo - thường xuyên tìm đến chiêm ngưỡng công trình công nghiệp hiện đại này. Điều khiến nhiều người ấn tượng là phong thái gần gũi và kiến thức sâu rộng của ông Dangote khi trực tiếp dẫn đoàn tham quan, thường kéo dài hơn 5 giờ trên khuôn viên rộng lớn. Nói ngắn gọn: Ông Dangote thực sự hiểu rõ công việc của mình.

Sự bền bỉ cùng kết quả đạt được từ tinh thần đổi mới và năng lực vượt trội đã đưa ông Dangote trong hơn 12 năm, liên tục đứng đầu Forbes Billionaires Index với tư cách người giàu nhất châu Phi, đồng thời trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho tinh thần quốc gia trong giai đoạn khó khăn và là điểm tựa cho thế hệ doanh nhân châu Phi mới.

Ngoài kinh doanh, ông cũng đẩy mạnh hoạt động từ thiện thông qua Aliko Dangote Foundation (ADF), với các chương trình về y tế, giáo dục và hỗ trợ cộng đồng. Gần đây nhất, ông khởi động Chương trình Học bổng Quốc gia trị giá 1 nghìn tỉ naira, bắt đầu từ năm 2026, với cam kết 100 tỉ naira mỗi năm trong 10 năm để hỗ trợ 1,3 triệu sinh viên Nigeria có hoàn cảnh khó khăn tại các trường công. Ông chia sẻ: “Mẹ tôi đã truyền cho tôi tinh thần cho đi, điều đã thôi thúc các hoạt động thiện nguyện của tôi suốt 30 năm qua. Tôi muốn được biết đến không chỉ là người giàu nhất châu Phi mà còn là người làm từ thiện lớn nhất”.

An ninh năng lượng: Không quá lớn để có thể chao đảo hay thất bại

Dangote Refinery là minh chứng mạnh mẽ cho điều có thể xảy ra khi tham vọng, vốn và năng lực triển khai hội tụ đúng nơi, đúng thời điểm. Tuy vậy, đây không phải “lời giải” cho mọi vấn đề của ngành dầu khí Nigeria. Các biện pháp tự bảo vệ của Aliko Dangote, như muốn dừng cấp phép nhập khẩu để tập trung vào nguồn cung của ông, bị chỉ trích mang tính độc quyền. Cựu Tổng Giám đốc Cơ quan Quản lý Dầu khí trung và hạ nguồn Nigeria (NMDPRA) Farouk Ahmed cho rằng điều này không có lợi cho thị trường và an ninh năng lượng. Trong khi đó, nhiều ý kiến lo ngại một nhà vận hành đơn lẻ có thể kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị hạ nguồn, từ lọc dầu, lưu trữ đến phân phối sẽ làm gia tăng rủi ro nếu xảy ra gián đoạn.

Nhà máy Lọc dầu Dangote Refinery

Tranh cãi cũng xoay quanh giá cả và mức độ cạnh tranh. Dù được hỗ trợ toàn diện và tiếp cận nguồn dầu thô giá thấp, xăng của Dangote vẫn bị cho là đắt hơn hàng nhập khẩu và cũng bị cáo buộc chất lượng thấp. Các nhà phê bình nhanh chóng nhắc lại câu chuyện tương tự với xi măng: báo cáo của World Bank (6-2016) cho thấy giá xi măng ở châu Phi trung bình 9,57 USD/bao 50kg, cao hơn 183% so với mức toàn cầu 3,25 USD. Người dân, nhất là ở Nigeria, phải trả đắt hơn nhiều cho cùng sản phẩm. Trong khi đó, Dangote đạt biên lợi nhuận gộp 59% tại Nigeria và sở hữu giấy phép khai thác đá vôi cùng phụ gia đủ dùng khoảng 90 năm - vượt xa vòng đời nhà máy xi măng khoảng 50 năm.

Dù vậy, trong cuộc “đấu khẩu” giành ảnh hưởng đối với an ninh năng lượng Nigeria, có thể thấy các bên đều có toan tính riêng. Chính quyền khó có thể giữ lập trường trung lập hay gây sức ép lên cơ quan quản lý chỉ để đáp ứng lợi ích của một nhà vận hành. Điều cần thiết lúc này là củng cố cơ quan quản lý, với yêu cầu rõ ràng về công bằng, trách nhiệm giải trình và minh bạch.

Aliko Dangote nhiều lần phủ nhận tham vọng độc quyền và điều đó cần được nhìn nhận. Về phía chính phủ liên bang, ưu tiên nên là khuyến khích đầu tư tư nhân vào dầu khí, đồng thời thực thi luật cạnh tranh. Công ty Dầu khí Quốc gia Nigeria (NNPCL) cần đẩy nhanh kế hoạch bán cổ phần và quyền kiểm soát tại 4 nhà máy lọc dầu cho nhà đầu tư tư nhân; 3 nhà máy có khả năng phục hồi cần được khai thác tối đa. Đồng thời, các nhà máy lọc dầu tư nhân khác cũng phải được hỗ trợ công bằng để bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và an ninh năng lượng bền vững.

Trên hết, ngay cả những người chỉ trích cũng thừa nhận ông Dangote đã tạo ra những kết quả công nghiệp hữu hình nơi nhiều người khác thất bại, qua đó ghi dấu vị thế của mình trong lịch sử châu Phi. Những “cuộc chiến” còn lại không phải của ông Dangote, mà là trách nhiệm của Nhà nước và những người nắm giữ quyền lực - sử dụng quyền lực đó một cách có trách nhiệm để bảo vệ người dân Nigeria, bảo đảm sức mạnh công nghiệp đóng góp cho tăng trưởng đi kèm với lợi ích rộng hơn cho xã hội.

S. Phương

Nguồn PetroTimes : https://petrotimes.vn/ti-phu-aliko-dangote-va-buoc-ngoat-nang-luong-nigeria-740575.html