Tín hiệu cảnh báo từ Báo cáo đặc biệt 301 Hoa Kỳ, doanh nghiệp cần làm gì?

2 giờ trướcBài gốc

Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) mới đây đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ.

Trong báo cáo này, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC). Đây là mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301 và có thể dẫn tới việc USTR xem xét khởi xướng điều tra theo Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Năm 2026, USTR rà soát hơn 100 đối tác thương mại. Việt Nam là nước duy nhất thuộc nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên”. Ngoài ra, có 6 nước vào “Danh sách ưu tiên theo dõi” và 19 đối tác vào “Danh sách theo dõi”.

USTR cho biết trong vòng 30 ngày kể từ khi xác định Việt Nam thuộc diện PFC, cơ quan này sẽ quyết định có khởi xướng điều tra hay không. Nếu điều tra được khởi xướng, USTR sẽ yêu cầu tham vấn với Việt Nam để tìm cách xử lý các vấn đề dẫn tới việc định danh này.

Đây là lần đầu tiên sau 13 năm, Hoa Kỳ áp đặt mức cảnh báo cao nhất này với một đối tác, trước đó là Ukraine trong báo cáo năm 2013.

Theo nội dung báo cáo, USTR đặt Việt Nam ở mức PFC trên cơ sở 5 nhóm vấn đề chính: thực thi chưa hiệu quả đối với vi phạm bản quyền trên môi trường số; thực thi chưa đầy đủ đối với hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu; cơ chế thực thi tại biên giới còn hạn chế; chưa có hoạt động thực thi đáng kể đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp; và chưa có quy định hình sự đầy đủ đối với hành vi chiếm dụng trái phép tín hiệu truyền hình cáp và tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

Theo Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đây là diễn biến cần được theo dõi chặt chẽ. Nếu được khởi xướng, việc điều tra có thể kéo dài và dẫn tới các biện pháp thương mại bất lợi, trong đó có biện pháp về thuế quan.

Thực tế cho thấy, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ đã tiến hành điều tra theo Mục 301 đối với Trung Quốc từ năm 2017 liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các kết luận sau đó đã trở thành cơ sở để Hoa Kỳ áp dụng nhiều gói thuế quan bổ sung đối với hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc.

VCCI cho rằng, trong bối cảnh này, các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ, cần tăng cường rà soát việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu.

Trước mắt, các doanh nghiệp cần khẩn trương kiểm tra hiện trạng tuân thủ trong nội bộ tổ chức, nhất là ở những nội dung được USTR nêu trong báo cáo.

“Việc rà soát nên bắt đầu từ tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp; tình trạng sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã, nội dung quảng bá; nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật, tác phẩm số và các nội dung tiếp thị”, cơ quan VCCI khuyến nghị.

Doanh nghiệp cũng cần lưu ý hoàn thiện hồ sơ nội bộ chứng minh quyền sử dụng hợp pháp hoặc quyền sở hữu đối với các tài sản sở hữu trí tuệ có liên quan, nhằm giảm thiểu rủi ro khi phát sinh yêu cầu giải trình hoặc tranh chấp.

Đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nền tảng số, thương mại điện tử, dịch vụ lưu trữ, trung tâm dữ liệu, mạng xã hội hoặc các hạ tầng trung gian khác, cần chủ động củng cố quy trình kiểm soát nội dung và kiểm duyệt người bán, tăng cường cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời gỡ bỏ hàng hóa, gian hàng hoặc nội dung có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.

Với các trường hợp có nguy cơ cao, đặc biệt là hàng hóa liên quan đến y tế, thực phẩm, thực phẩm chức năng hoặc các website có dấu hiệu cung cấp nội dung vi phạm bản quyền trên quy mô lớn, doanh nghiệp cần có biện pháp ngăn chặn sớm và phối hợp chặt chẽ với cơ quan có thẩm quyền.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, bên cạnh việc rà soát tuân thủ sở hữu trí tuệ, VCCI lưu ý cần tiếp tục đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Trong trường hợp USTR quyết định khởi xướng điều tra, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cần chủ động tham gia cung cấp thông tin, bình luận và phản ánh thực tiễn cho phía Hoa Kỳ thông qua các kênh phù hợp.

Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) là một trong những hiệp hội ngành hàng sớm nhất cảnh báo hội viên về diễn biến này. Theo VASEP, động thái của Hoa Kỳ không trực tiếp nhắm vào riêng ngành thủy sản, nhưng là tín hiệu cảnh báo quan trọng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong bối cảnh yêu cầu về minh bạch, tuân thủ và dữ liệu chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe.

“Với doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp có thị trường trọng điểm tại Hoa Kỳ, thông điệp đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung sở hữu trí tuệ, mà là xu hướng Hoa Kỳ đang sử dụng ngày càng nhiều công cụ thương mại để gia tăng sức ép về tuân thủ”, theo VASEP.

Hoa Kỳ hiện là một trong những thị trường xuất khẩu thủy sản quan trọng nhất của Việt Nam. Thương mại thủy sản Việt Nam – Hoa Kỳ đã tăng từ quy mô vài chục triệu USD lên gần 2 tỷ USD mỗi năm, đưa Mỹ trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản số 1 của Việt Nam trong nhiều năm liên tiếp. Quý I/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 2,64 tỷ USD, tăng 14,4% so với cùng kỳ. Tuy nhiên xuất khẩu sang Mỹ giảm 7,4%, phản ánh tác động của chính sách, sức mua và áp lực cạnh tranh tại thị trường này.

VASEP nhấn mạnh, với doanh nghiệp thủy sản, thông điệp quan trọng nhất là không chờ đến khi có biện pháp thương mại cụ thể mới chuẩn bị.

Trong giai đoạn các thị trường lớn gia tăng yêu cầu về truy xuất, dữ liệu, trách nhiệm môi trường – xã hội, chống gian lận thương mại và tuân thủ chuỗi cung ứng, minh bạch hồ sơ doanh nghiệp không chỉ là biện pháp phòng vệ, mà còn là lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp nào chuẩn hóa dữ liệu sớm, quản trị tuân thủ tốt và có khả năng chứng minh nguồn gốc – trách nhiệm – tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ có vị thế tốt hơn khi làm việc với nhà nhập khẩu Hoa Kỳ và các thị trường cao cấp khác.

VCCI cũng cho rằng diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với doanh nghiệp Việt Nam trong việc coi sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là một nội dung của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Việc đầu tư cho tuân thủ, kiểm soát rủi ro, số hóa chuỗi cung ứng, chuẩn hóa quy trình nội bộ không chỉ là yêu cầu phục vụ quản trị rủi ro trong trường hợp có diễn biến bất lợi từ phía Hoa Kỳ, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động khó lường trong chính sách thương mại quốc tế.

Đây còn là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường quốc tế về tuân thủ, xuất xứ, chất lượng và tính minh bạch của sản phẩm.

4 tháng đầu năm 2026, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của hàng hóa Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu ước đạt 53,9 tỷ USD. Việt Nam xuất siêu sang Hoa Kỳ ước đạt 46,9 tỷ USD, tăng 24,4% so với cùng kỳ năm trước.

Đỗ Kiều

Nguồn Vnbusiness : https://vnbusiness.vn/tin-hieu-canh-bao-tu-bao-cao-dac-biet-301-hoa-ky-doanh-nghiep-can-lam-gi.html