TP.HCM: Tổ đình Giác Lâm – pho 'sử gỗ' quý giá lưu giữ hồn cốt của lớp lưu dân vùng Gia Định xưa

3 giờ trướcBài gốc

Khuôn viên chùa rộng rãi, rợp bóng cây xanh, mang đến không gian thanh bình và tĩnh tại giữa lòng đô thị. Ảnh: Trúc Phương

Từ am tự hoang sơ đến danh xưng “Giác Lâm”

Ngược dòng thời gian về thế kỷ XVIII, khi vùng đất Gia Định dần trở nên trù phú, giao thương sầm uất, đời sống kinh tế phát triển đã kéo theo nhu cầu về tín ngưỡng và đời sống tinh thần. Trong bối cảnh ấy, vào mùa Xuân năm Giáp Tý 1744, từ tâm nguyện của các Phật tử tại gia, đứng đầu là cư sĩ Lý Thụy Long, một ngôi chùa kiên cố đã được dựng lên trên gò đất cao – nơi được xem là linh địa của vùng.

Thuở sơ khai, chùa mang tên Sơn Can (Sơn nghĩa là núi, Can là gò nông), sau đó còn được gọi là Cẩm Sơn tự hay Cẩm Đệm tự. Đến năm 1774, khi Thiền sư Viên Quang về trụ trì, chùa chính thức mang tên Giác Lâm với ý nghĩa sâu sắc: mong muốn chúng sinh đến đây đều tìm thấy sự giác ngộ, như cây lá sum suê giữa rừng. Đây cũng chính là tổ đình của phái Thiền Bổn Nguyên thuộc dòng Lâm Tế tại miền Nam Việt Nam.

Tọa lạc tại số 565 đường Lạc Long Quân, phường Bảy Hiền, quận Tân Bình, TP.HCM, chùa Giác Lâm nhanh chóng trở thành trung tâm đào tạo tăng tài, truyền bá kinh điển và giới luật cho chư tăng không chỉ ở Sài Gòn – Gia Định mà còn lan tỏa khắp Nam Bộ.

Cổng Nhị Quan – lối vào chính của chùa, được bố trí không mở thẳng vào chánh điện theo quan niệm phong thủy truyền thống. Ảnh: Trúc Phương

Ngày 16/11/1988, chùa được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Ngay từ cổng Nhị Quan – được xây dựng vào khoảng những năm 1930–1940 – vẻ uy nghi, cổ kính đã hiện hữu rõ nét. Hai lối ra vào thờ hai vị thái tử Ô Quang và Ô Minh, những vị hộ pháp chứng giám đàn tràng theo truyền thống Phật giáo phương Nam. Đây không chỉ là ranh giới giữa đời và đạo, mà còn là “cánh cửa thời gian” dẫn lối du khách bước vào không gian kiến trúc hàng trăm năm tuổi.

Sân trước chánh điện có hình chữ nhật, kích thước khoảng 20m x 10m, tạo khoảng không gian thoáng đãng cho các hoạt động nghi lễ. Ảnh: Trúc Phương

Nếp nhà chữ Tam – Dấu ấn kiến trúc cổ phương Nam

Dù trải qua nhiều lần trùng tu, Tổ đình Giác Lâm vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn cấu trúc kiến trúc cổ truyền. Nổi bật nhất là bố cục hình chữ Tam (三) gồm ba dãy nhà song song: Chánh điện, Nhà giảng và Nhà trai, nối liền nhau trên một trục chính.

Cách bố trí này không chỉ thuận tiện trong sinh hoạt tu hành mà còn thể hiện triết lý kiến trúc dân gian: tạo sự thông thoáng, “đông ấm, hè mát”, phù hợp với điều kiện khí hậu Nam Bộ. Đây chính là nét đặc trưng tiêu biểu của kiến trúc chùa cổ phương Nam.

Mái chùa mang dáng “bánh ít”, lợp ngói âm dương vảy cá đã nhuốm màu thời gian. Những viên ngói được đặt làm từ các lò gạch nổi tiếng ở Đồng Tháp xưa, vừa bền chắc vừa mang giá trị thẩm mỹ cao. Trên đỉnh mái là hình tượng “Lưỡng long tranh châu” – biểu trưng cho ước vọng về sự thịnh vượng, mưa thuận gió hòa và quốc thái dân an.

Chánh điện trang nghiêm với hệ thống tượng Phật và Bồ Tát trên bàn Tam bảo, phần lớn được tạc từ gỗ quý, lưu giữ qua nhiều thế kỷ. Ảnh: Trúc Phương

Kho báu di sản và tinh hoa nghệ thuật chạm khắc

Bước vào chánh điện, du khách như lạc vào không gian nghệ thuật đầy uy nghi. Hệ thống cột gỗ lớn sơn son thếp vàng, các bao lam, hoành phi, câu đối được chạm khắc công phu, tinh xảo. Mỗi chi tiết đều mang đậm dấu ấn văn hóa và triết lý Phật giáo.

Đặc biệt, các phù điêu trên cột và bao lam thể hiện sự giao thoa giữa Nho – Phật – Lão, với những đề tài quen thuộc như Bát Tiên, La Hán, Long Ẩn Vân… Bên cạnh đó, nghệ nhân xưa còn đưa vào những hình ảnh gần gũi như dây bầu, con chuột, chuồn chuồn… tạo nên nét sinh động, dân dã rất riêng của vùng đất phương Nam.

Không gian thờ tự bên trong chùa nổi bật với hệ thống hoành phi, bao lam chạm khắc tinh xảo cùng hơn 80 câu đối cổ. Ảnh: Trúc Phương

Phong cách chạm khắc nổi của thế kỷ XIX tại chùa Giác Lâm đề cao tính đối xứng, nhưng không cứng nhắc, mà mềm mại, gần gũi với đời sống. Đây chính là dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của nghệ thuật điêu khắc gỗ Nam Bộ.

Hiện nay, chùa còn lưu giữ 118 pho tượng, trong đó có 113 pho tượng cổ, phần lớn được tạc từ gỗ mít – loại gỗ quen thuộc nhưng bền bỉ. Nổi bật là các bộ tượng như Thập Bát La Hán, Thập Điện Diêm Vương và bộ “Phật và Tứ Chúng” (Phật Thích Ca Mâu Ni, Văn Thù Sư Lợi, Phổ Hiền, Quán Thế Âm, Đại Thế Chí). Các pho tượng mang thần thái từ bi, gần gũi, phản ánh rõ nét tâm hồn hiền hòa của con người Nam Bộ.

Nhiều pho tượng cổ được các nghệ nhân Bình Dương và Cần Đước chế tác tinh xảo từ gỗ và đồng vào đầu thế kỷ XIX. Ảnh: Trúc Phương

Sự giao thoa văn hóa độc đáo

Một điểm đặc sắc khác của Tổ đình Giác Lâm là nghệ thuật trang trí bằng gốm sứ. Hơn 6.000 mảnh đĩa gốm được cẩn ghép tinh xảo trên tường và tháp Xá Lợi, tạo nên một tổng thể kiến trúc độc đáo hiếm có.

Những chiếc đĩa men xanh trắng từ lò gốm Lái Thiêu không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa Việt – Hoa – Khmer, cùng ảnh hưởng của phương Tây và phương Đông. Các họa tiết trái cây bốn mùa, hoa lá dân dã được thể hiện sống động, phản ánh đời sống phong phú của cư dân vùng Gia Định xưa.

Nhìn tổng thể, ngôi chùa như một bức tranh gốm sứ khổng lồ, nơi từng chi tiết nhỏ đều kể lại câu chuyện của thời gian và lịch sử.

Hệ thống đĩa gốm trang trí, sản xuất từ lò gốm Lái Thiêu cùng các dòng sứ Trung Hoa, Nhật Bản, được cẩn ghép lên tường từ đầu thế kỷ XX. Ảnh: Trúc Phương

Giữ gìn hồn cốt giữa lòng đô thị hiện đại

Giữa nhịp sống hối hả của TP.HCM, Tổ đình Giác Lâm vẫn giữ được vẻ tĩnh lặng, uy nghiêm của chốn thiền môn. Gần 300 năm tồn tại, những mái ngói rêu phong, những đường chạm trổ vàng son vẫn bền bỉ trước thời gian, như một chứng nhân lịch sử sống động.

Việc bảo tồn Giác Lâm không chỉ là giữ gìn một ngôi chùa cổ, mà còn là gìn giữ cội nguồn văn hóa, bản sắc kiến trúc đặc trưng của vùng đất Nam Bộ. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là điểm đến văn hóa – tâm linh quan trọng của người dân và du khách.

Hãy một lần ghé thăm Tổ đình Giác Lâm, để chạm tay vào những thớ gỗ nhuốm màu thời gian, lắng nghe tiếng chuông chùa ngân vang giữa phố thị, và cảm nhận sự bình yên hiếm hoi còn sót lại giữa dòng chảy hiện đại. Nơi đây, thời gian dường như lắng đọng, để mỗi bước chân là một hành trình trở về với cội nguồn.

Trúc Phương

Nguồn VHPT : https://vanhoavaphattrien.vn/tphcm-to-dinh-giac-lam-gan-300-nam-gin-giu-hon-cot-kien-truc-va-di-san-nam-bo-a32488.html