Ukraine và bài toán xuất khẩu vũ khí trong thời chiến

3 giờ trướcBài gốc

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngày 8-2 thông báo sẽ mở 10 văn phòng xuất khẩu vũ khí trên khắp châu Âu vào cuối năm 2026.

“Hôm nay, chúng ta mở xuất khẩu” - ông Zelensky viết trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, theo tờ Kyiv Independent, thực tế không đơn giản như vậy.

Tổng thống Volodymyr Zelensky (phải) và Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine - ông Oleksandr Syrskyi tại một buổi lễ ra mắt UAV mang rocket vào tháng 12-2025. Ảnh: AFP/Genya Savilov

Bài toán kiểm soát xuất khẩu

Trong gần 4 năm kể từ khi xung đột Nga-Ukraine bùng phát, Kiev đã phát triển nhanh chóng nhiều công nghệ vũ khí mới, từ máy bay không người lái (UAV) tấn công, hệ thống tác chiến điện tử đến các thiết bị liên lạc mã hóa mới, thu hút sự chú ý của quân đội phương Tây.

Các hạn chế nghiêm ngặt về xuất khẩu vũ khí phần lớn đã giữ những loại vũ khí này ở lại trong nước, nhưng đây là vấn đề nhạy cảm vì thị trường xuất khẩu mang lại nguồn lợi rất lớn. Các nhà sản xuất vũ khí Ukraine cho biết họ không thể tạo đủ lợi nhuận để mở rộng sản xuất và phục vụ chiến tranh. Tình hình càng phức tạp hơn khi lợi nhuận từ công nghệ quốc phòng bán cho Bộ Quốc phòng Ukraine, khách hàng lớn nhất, bị khống chế ở mức trần 25%.

Ông Ihor Fedirko, người đứng đầu Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, nói với Kyiv Independent rằng các nhà sản xuất hiện chỉ khai thác khoảng 40% công suất vì Bộ Quốc phòng không mua thêm. “Mô hình xuất khẩu có kiểm soát nhằm duy trì tối đa công suất sản xuất nhưng vẫn giữ nguyên nguyên tắc ưu tiên đáp ứng nhu cầu của Ukraine trước” - ông nói.

Bộ Quốc phòng Ukraine mua một UAV góc nhìn thứ nhất (FPV) tiêu chuẩn với giá khoảng 400 USD; nếu lắp thêm camera ảnh nhiệt hoặc mô-đun AI, giá thường tăng thêm vài trăm USD. Trong khi đó, các nhà sản xuất quốc tế chào giá cao hơn nhiều lần. Chẳng hạn tính đến tháng 1, Thủy quân Lục chiến Mỹ trả gần 40.000 USD mỗi chiếc UAV Bolt-M của công ty Anduril (Mỹ) kèm bộ thiết bị điều khiển.

Các công ty quốc phòng phương Tây, đặc biệt là châu Âu, đã chứng kiến giá trị thị trường tăng vọt khi lo ngại chiến sự ở Ukraine có thể lan rộng. Cổ phiếu công ty Rheinmetall (Đức) đầu năm 2022 dưới 100 euro, hiện đã vượt 1.600 euro. Các startup UAV như Helsing của Đức, thành lập năm 2021, cũng có mức định giá 12 tỉ euro (14 tỉ USD), trong khi các nhà sản xuất UAV lớn nhất của Ukraine thậm chí chưa đạt mức tỉ USD.

Trong giới sản xuất vũ khí Ukraine, thế độc quyền thị trường là chủ đề gây nhiều bức xúc, nhất là khi so với mức lợi nhuận khổng lồ mà các đối thủ phương Tây đang thu về. Chính phủ Ukraine không muốn vũ khí bị tuồn ra nước ngoài trong thời chiến, đặc biệt khi năng lực phòng thủ vẫn phụ thuộc vào viện trợ phương Tây đối với nhiều loại vũ khí chủ chốt.

Một số doanh nghiệp lớn của Ukraine đã đạt được thỏa thuận hoạt động ở nước ngoài. Chẳng hạn, Skyeton có nhà máy tại Slovakia. Năm ngoái, UkrSpecSystems mua cổ phần trị giá 200 triệu USD tại một nhà máy ở Anh.

Fire Point, nhà sản xuất UAV FP-1 và tên lửa hành trình Flamingo, đang xây dựng một nhà máy nhiên liệu tên lửa tại Đan Mạch nhờ được quốc hội miễn trừ đặc biệt, đồng thời đàm phán thỏa thuận bán cổ phần cho một tập đoàn của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Một vụ phóng tên lửa hành trình Flamingo. Ảnh: militarnyi.com

Nới lỏng kiểm soát xuất khẩu

Việc ông Zelensky hạ các rào cản xuất khẩu rõ ràng là tin đáng mừng đối với các nhà sản xuất vũ khí Ukraine, vốn từ lâu nhắm tới ngân sách quốc phòng phương Tây, nhưng trên thực tế, hoạt động xuất khẩu vẫn chưa chính thức được mở.

“Việc thành lập các văn phòng này mới chỉ là bước đầu” - ông Oleh Tsilvik, người đứng đầu Cơ quan Kiểm soát Xuất khẩu Nhà nước Ukraine, nói với Kyiv Independent.

“Nếu họ [các công ty sản xuất vũ khí] bắt đầu hoạt động, họ sẽ tiến hành đàm phán, làm các bước tiền hợp đồng, tiếp thị, và khi các hợp đồng chính thức được ký kết, khi đó họ mới tìm đến chúng tôi để xin giấy phép” - ông Tsilvik nói thêm.

Cơ quan của ông Tsilvik hiện là rào cản chủ chốt ở cấp chính phủ đối với các doanh nghiệp muốn xuất khẩu vũ khí. Ông cho biết gần đây số đơn đăng ký tăng mạnh, nhưng phần lớn không nhằm bán vũ khí hoàn chỉnh.

“Có nhiều dịch vụ, số lượng lớn linh kiện, các bộ phận cấu thành, phụ tùng thay thế… Gần như không có vũ khí hoàn chỉnh. Hiện nay chúng tôi ghi nhận làn sóng lớn các chủ thể mới, những đơn vị dự kiến sẽ tham gia hoạt động chuyển giao quốc tế trong tương lai” - ông Tsilvik nói.

Hàng loạt hiệp hội thương mại mới như tổ chức do ông Fedirko đứng đầu đã xuất hiện để vận động nới lỏng ít nhất một phần các hạn chế về xuất khẩu vũ khí.

Theo ông Fedirko, tuyên bố gần đây của ông Zelensky dù chưa nêu chi tiết cụ thể, chủ yếu xoay quanh các thỏa thuận đồng sản xuất tại các nhà máy ở châu Âu và chắc chắn không đồng nghĩa với việc Ukraine chấm dứt kiểm soát xuất khẩu vũ khí.

“Điều thực sự đang được thúc đẩy lúc này là ‘Build with Ukraine’. Đây là hình thức xuất khẩu đang triển khai: Ukraine hợp tác lập liên doanh hoặc chuyển giao quyền sản xuất cho đối tác nước ngoài, còn phía Ukraine phụ trách kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và điều hành sản xuất trong dự án” - ông nói.

Về 10 văn phòng mà ông Zelensky muốn mở tại châu Âu, ông Fedirko cho rằng “những hướng đi thực sự cụ thể đến nay là Đức, Anh và Đan Mạch”.

Bức tranh lớn hơn

Việc các nhà sản xuất vũ khí Ukraine bán sản phẩm ra nước ngoài không chỉ đơn thuần là vấn đề tài chính mà còn là câu hỏi ai sẽ tham gia xây dựng kho vũ khí của phương Tây trong bối cảnh cuộc chạy đua công nghệ quân sự đang diễn ra.

Dù những thông tin gần đây còn cách xa một thị trường vũ khí hoàn toàn mở cửa, nhưng ngay cả việc nới lỏng xuất khẩu ở mức thăm dò như Tổng thống Zelensky đề cập cũng có thể mang lại dòng tiền lớn cho ngành công nghiệp này.

“Tôi ước tính một cách thận trọng: tối đa 2 tỉ USD từ xuất khẩu có kiểm soát khi hệ thống thực sự vận hành” - ông Fedirko nhận định.

THẢO VY

Nguồn PLO : https://plo.vn/ukraine-va-bai-toan-xuat-khau-vu-khi-trong-thoi-chien-post895551.html