Xã Phù Đổng: Đánh thức 'di sản Gióng' trong công nghiệp sáng tạo

2 giờ trướcBài gốc

Nguồn lực đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội

Đền Gióng ở xã Phù Đổng và Hội Gióng từ lâu đã được nhìn nhận như hai thành tố riêng biệt: Một bên là di tích vật thể, một bên là lễ hội phi vật thể. Tuy nhiên, trong thực tế, giá trị của di sản Gióng không nằm ở sự tách rời, mà ở sự đan xen chặt chẽ giữa không gian, nghi lễ, ký ức, cộng đồng, huyền thoại và hệ biểu tượng văn hóa. Chính cấu trúc tổng hợp này tạo nên một chỉnh thể sống động, vừa thiêng liêng vừa giàu tiềm năng sáng tạo - nền tảng quan trọng để di sản tham gia vào công nghiệp văn hóa.

Di tích Quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng, nơi thờ Phù Đổng Thiên Vương. Ảnh: Nguyễn Sơn

Theo GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử, di sản Gióng giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Từ truyền thuyết Thánh Gióng đến không gian thờ tự, từ nghi lễ cộng đồng đến diễn xướng hội trận, tất cả đã kết tinh thành một cấu trúc di sản mang chiều sâu lịch sử và sức sống đương đại. Việc đền Phù Đổng được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt và Hội Gióng được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại không chỉ là sự khẳng định giá trị, mà còn đặt ra yêu cầu mới: Đưa di sản bước vào đời sống hiện đại với tư cách một nguồn lực phát triển.

Trong thực tế, nhiều năm qua, công tác bảo tồn đền Phù Đổng và Hội Gióng chủ yếu tập trung vào gìn giữ di tích, duy trì lễ hội, phục hồi nghi thức. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn không thể chỉ dừng ở giữ gìn và phát huy cũng không thể chỉ là tổ chức lễ hội hay đón khách tham quan. Một di sản lớn chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục tạo ra ý nghĩa mới, năng lực sáng tạo mới và giá trị phát triển mới cho cộng đồng.

Nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Trần Thị Vân Anh cho rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Theo đó, di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là năng lực kiến tạo tương lai. Với cách tiếp cận này, di sản Gióng cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái sáng tạo - nơi các giá trị văn hóa có thể chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm mang tính kinh tế.

Bà Trần Thị Vân Anh phân tích, di sản Gióng hội tụ nhiều nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa. Trước hết là nguồn lực biểu tượng. Hình tượng Thánh Gióng, từ cậu bé làng quê vươn mình thành người anh hùng - mang thông điệp mạnh mẽ về sức mạnh cộng đồng và tinh thần dân tộc. Đây là chất liệu lý tưởng cho các sản phẩm sáng tạo như sách tranh, phim hoạt hình, trò chơi, thiết kế đồ họa hay sản phẩm giáo dục.

Những nghi lễ và diễn xướng làm nên nét đặc sắc của Hội Gióng ở Phù Đổng. Ảnh: PV

Tiếp đến là nguồn lực nghi lễ và diễn xướng. Hội Gióng không chỉ là một lễ hội, mà là một “kịch trường dân gian” với cấu trúc biểu tượng phong phú. Không gian di sản cũng là một lợi thế đặc biệt. Phù Đổng không chỉ là một điểm đến, mà là một “bản đồ văn hóa” với nhiều lớp ký ức và địa điểm gắn với truyền thuyết. Nếu được tổ chức hợp lý, nơi đây có thể trở thành một vùng trải nghiệm di sản, nơi mỗi điểm dừng là một câu chuyện.

Bên cạnh đó, cộng đồng Phù Đổng chính là chủ thể của di sản. Họ không chỉ bảo tồn, mà còn có thể tham gia vào chuỗi giá trị sáng tạo với vai trò người kể chuyện, hướng dẫn viên, nhà sản xuất sản phẩm văn hóa. Đây là yếu tố bảo đảm tính bền vững và chính đáng của mô hình kinh tế di sản.

Cần thiết xây dựng mô hình không gian sáng tạo và chuỗi du lịch di sản

Theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Dũng, giảng viên chuyên ngành Du lịch (Học viện Nông nghiệp Việt Nam), dù giàu tiềm năng, việc chuyển hóa di sản Gióng thành sản phẩm công nghiệp văn hóa vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức.

Trước hết, khách du lịch đến Phù Đổng chủ yếu mang tính mùa vụ, vào mùa lễ hội mà thiếu sản phẩm du lịch quanh năm. Thứ hai là hạn chế trong năng lực diễn giải, khiến du khách khó tiếp cận chiều sâu của di sản. Thứ ba là thiếu các sản phẩm sáng tạo có chất lượng và bản sắc rõ ràng. Ngoài ra, liên kết không gian và cơ chế phân phối lợi ích cho cộng đồng vẫn chưa được thiết kế đầy đủ.

Du khách nước ngoài tham quan đền Phù Đổng. Ảnh: Nguyễn Sơn

Theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Dũng, một giải pháp đáng chú ý là xây dựng mô hình “Không gian di sản sáng tạo Gióng - Phù Đổng”. Du lịch sáng tạo cần được tổ chức theo hướng trải nghiệm có kịch bản, thay vì tham quan đơn thuần. Các tuyến như “Dấu chân Thánh Gióng” hay “Hội trận Phù Đổng” không chỉ kể chuyện, mà còn tạo sự tương tác, giúp du khách “sống trong di sản”.

PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, Tổng biên tập Tạp chí Xã hội học và Tâm lý học lại đưa ra cách tiếp cận từ “điểm di tích” sang “chuỗi du lịch di sản”. Theo ông, một trong những nguyên nhân khiến nhiều địa phương giàu di sản phát triển du lịch chưa tương xứng là tư duy tiếp cận vẫn dừng ở “điểm đến đơn lẻ”. Khi đó, đền, chùa, đình, lễ hội được khai thác như các điểm tham quan tách rời. Du khách đến một lần, thực hiện hành vi tiêu dùng ngắn, rồi rời đi. Kết quả là mức chi tiêu tại chỗ thấp, thời gian lưu trú ngắn, lao động địa phương khó tham gia sâu và tác động lan tỏa sang kinh tế - xã hội địa phương bị hạn chế.

Ông gợi ý, đối với xã Phù Đổng, cách tiếp cận phù hợp hơn là xây dựng “chuỗi du lịch di sản”. Chuỗi này phải bắt đầu từ Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng như hạt nhân lõi, sau đó kết nối ra các di tích thành phần như chùa Nành, đình, miếu, từ đường và nhà cổ; kết hợp với các lễ hội truyền thống, không gian làng cổ, địa điểm gắn với huyền tích Thánh Gióng, hoạt động ẩm thực, sản phẩm lưu niệm, mô hình trải nghiệm sinh thái và giáo dục truyền thống. Hướng đi này cũng phù hợp với định hướng “4 mùa trải nghiệm” mà xã Phù Đổng và Sở Du lịch Hà Nội đang thúc đẩy.

“Nói cách khác, thay vì chỉ khai thác mùa hội, địa phương cần tổ chức một hệ sản phẩm bốn mùa, nhiều tầng trải nghiệm, nhiều phân khúc khách du lịch theo tuổi, nghề nghiệp, quốc tịch. Để làm được điều này, xây dựng mạng lưới liên kết “4 nhà” gồm nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng là vô cùng cần thiết”, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện nhấn mạnh.

Nguyễn Thủy - Dương Trung

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/xa-phu-dong-danh-thuc-di-san-giong-trong-cong-nghiep-sang-tao-749978.html