'Chi bằng học' từ Phong trào Duy tân

4 giờ trướcBài gốc

Làng quê Tiên Phước - nơi ghi dấu phong trào Duy Tân xứ Quảng. Ảnh: DIỄM LỆ

Khởi nguồn từ những tân thư

Chi bằng học, nên trước hết có thể nói Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 khởi nguồn từ những tân thư mà ngày ngày ông Thừa biện Bộ Lễ Phan Châu Trinh đã cần mẫn mượn đọc.

Chi bằng học nên Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 cũng khởi nguồn từ những tân thư bày bán tại hiệu sách Đức An của gia tộc họ Phan ở thương cảng quốc tế Hội An - hiệu sách độc nhất vô nhị của Trung Kỳ thời ấy, nơi cung cấp những tân thư du nhập từ Trung Quốc, nơi gặp gỡ của các nhà nho yêu nước lúc bấy giờ.

Nhờ biết-đọc-tân-thư, biết hướng đến những gì tinh túy nhất, Phan Châu Trinh đã chú mục nghiền ngẫm hai cuốn sách có dấu ấn sâu đậm đối với tư tưởng duy tân của Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 sau này: Vạn pháp tinh lý và Dân ước, tức là bản dịch chữ Hán của hai cuốn De l’esprit des lois (Bàn về tinh thần của pháp luật, 1748) của Montesquieu và Contrat social (Bàn về khế ước xã hội, 1762) của Jean Jasques Rousseau.

Có thể nói nhờ biết-đọc-tân-thư, Phan Châu Trinh đã nắm bắt được yếu tố hết sức căn cốt có khả năng thay đổi số phận đất nước lúc bấy giờ là vấn đề dân chủ/dân quyền.

Chi bằng học nên điều quan trọng số một được ưu tiên đặt ra cho Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 là làm sao để đông đảo quần chúng có điều kiện tiếp cận được tân thư - nói đúng hơn là tiếp cận được với cái căn cốt của tân thư mà cũng là của văn hóa phương Tây - vấn đề dân quyền/dân chủ.

Các hiện vật trong không gian Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại xã Tây Hồ.

Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 đề ra một nhiệm vụ quan trọng là giúp cho đông đảo đồng bào đang còn mù chữ sớm trở nên biết chữ, và đã chủ trương dạy chữ quốc ngữ, dùng chữ quốc ngữ phổ biến kiến thức cho quần chúng bình dân để “khai dân trí, chấn dân khí...”.

Chi bằng học nên có thể nói muốn tạo được năng lực tiếp biến văn hóa phương Tây thông qua tân thư, Phan Châu Trinh và Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 phải giải quyết thật rốt ráo mối quan hệ giữa dân chủ/dân quyền và dân trí: Nâng cao dân trí chính là điều kiện tiên quyết để nâng cao nhận thức về dân chủ/dân quyền.

Chi bằng học nên khởi sự Phong trào Duy tân, Phan Châu Trinh chọn trong rất nhiều việc phải làm ba việc cần làm trước: Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh.

Trong ba việc cần làm trước ấy, cụ xếp “Khai dân trí” vào vị trí số một. Sự chọn lựa thứ tự ưu tiên của Phan Châu Trinh là do xuất phát từ quan niệm khi dân trí còn thấp kém thì khó mà đặt ra những mục tiêu cao hơn như dân khí, dân sinh, dân chủ, dân quyền... Điều này có nghĩa là cách hiểu về dân trí trong Phong trào Duy tân đã được mở rộng hơn nhiều so với phạm vi học đường.

Khuôn viên Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại xã Tây Hồ. Ảnh: T.C

Dấu ấn Duy Tân xứ Quảng

Học những gì cũng quan trọng nhưng không quan trọng bằng học như thế nào. Theo tư duy giáo dục của Phan Châu Trinh và của Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20, người dân bấy giờ đi học ở các nhà trường duy tân - các nghĩa thục là để được biết mình có những quyền gì, và cũng là để được biết mình chưa hề được hưởng những quyền ấy.

Đi học lúc này còn là để biết chữ - chữ Quốc ngữ thậm chí chữ Pháp, biết buôn bán và biết nhiều thứ khác nữa. Đi học cốt để biết những điều cần biết, đi học mà không bị sức ép của bằng cấp và đi kèm là sức ép của thi cử đè nặng, người học dễ đến gần với thực học hơn - thực học ở đây vừa được hiểu là học thực sự - chiếm lĩnh tri thức thực sự và có khả năng sáng tạo thực sự; lại vừa được hiểu là học gắn liền với thực tiễn đời sống, tức là gắn liền những gì thiết thân với số phận của cộng đồng, với đòi hỏi bức xúc của nhân dân.

Đi học ở các nhà trường duy tân - các nghĩa thục là để biết buôn bán, biết cách kinh doanh. Ngay bản thân người dạy học cũng phải biết buôn bán, biết cách kinh doanh, biết tạo nên và quảng bá mô hình lấy hội buôn nuôi trường học, trước hết là để có điều kiện tài chính phục vụ cho việc dạy học.

Phan Châu Trinh và Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 đi xa hơn một chút khi đề cập đến yêu cầu hậu dân sinh. Cái mới của Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 so với các cuộc vận động cách mạng khác là hết sức chú ý đến khía cạnh kinh tế, đúng hơn là quan tâm đồng thời cả ba khía cạnh dân trí, dân khí và dân sinh - tức kinh tế.

Chính nhờ những lãnh tụ Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20 nhận thức rõ mối quan hệ giữa khai dân trí và hậu dân sinh cho nên đã xuất hiện mô hình phát triển của một số nhà trường duy tân có quy mô lớn ở Quảng Nam: Mở trường học đi liền với mở hội buôn - lấy hội buôn nuôi trường học...

Gần 120 năm trôi qua kể từ ngày Phan Châu Trinh bộc lộ giãi bày tư tưởng Bất như học/Chi bằng học, không chỉ tạo nên những dấu ấn trong Phong trào Duy tân đất Quảng đầu thế kỷ 20, mà còn góp phần đặt đất Quảng vào vị trí trung tâm của phong trào yêu nước Việt Nam trong thập niên đầu thế kỷ 20.

Tư tưởng “Chi bằng học” không chỉ đi cùng năm tháng suốt cả một thế kỷ qua mà sẽ còn tiếp tục đồng hành với Đà Nẵng nói riêng, với cả nước nói chung trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

BÙI VĂN TIẾNG

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/chi-bang-hoc-tu-phong-trao-duy-tan-3328860.html