Chuyện ít biết về những chiếc 'chốt cửa'

một ngày trướcBài gốc

Du khách xem triển lãm tác phẩm điêu khắc về mắt cửa

Giữa hệ kết cấu đồ sộ ấy, những chi tiết nhỏ bé như Môn trâm (Trung Hoa), Mắt cửa (Hội An) hay các huy chương trên đá (Khmer) lại mang trong mình sứ mệnh kép, nó vừa là giải pháp kỹ thuật tối thượng, vừa là nơi gửi gắm cả một vũ trụ quan về văn hóa và tín ngưỡng.

“Cây trâm cài” của nếp nhà

Người xưa thường nhân hóa ngôi nhà như một cơ thể sống: Cửa là miệng, mái là tóc. Theo đó, Môn trâm (Men-zan) chính là cây trâm cài, vừa để giữ trật tự cấu trúc, vừa làm đẹp cho “bộ mặt” gia chủ.

Xuất phát từ nguyên lý “xuyên qua để cố định” của chiếc trâm cài tóc thời đồ đá mới, Môn trâm được áp dụng vào kiến trúc gỗ như một giải pháp cơ học sống còn. Nó là thanh chốt gỗ cắm xuyên qua xà, giữ cho khối cửa trục xoay, kết cấu chủ đạo của kiến trúc Trung Hoa, được ổn định. Đến thời Tống, cuốn Doanh tạo pháp thức đã chính thức chuẩn hóa Môn trâm, biến nó từ một chi tiết kỹ thuật thô sơ thành một cấu kiện chính thống của hệ mộng gỗ.

Tuy nhiên, từ thời Minh - Thanh, Môn trâm đã bước qua ranh giới kỹ thuật để trở thành một “ngôn ngữ đẳng cấp”. Số lượng trâm cài trên cửa ngầm định vị vị thế gia chủ: Nhà quan lớn dùng bốn trâm, dân thường chỉ hai, còn Hoàng cung dùng đinh vàng xếp theo số cửu.

Đứng trước cổng, nhìn Môn trâm và Môn đăng (đèn cửa), người ta biết ngay gia thế đối phương, đó chính là nguồn gốc của thành ngữ “môn đăng hộ đối”. Mỗi đầu trâm còn là một “bản kinh thu nhỏ”, nơi hội tụ Bát quái trấn trạch của Đạo giáo, hoa sen của Phật giáo hay những ước vọng ngũ phúc dân gian.

Mắt cửa Hội An

Mắt cửa Hội An

Dòng chảy văn hóa kiến trúc ấy khi xuôi về phương Nam, hòa cùng đời sống tại thương cảng Hội An sầm uất thế kỷ XVII-XVIII, đã biến chuyển thành một nét độc đáo riêng biệt: Mắt cửa.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, khu phố cổ hiện lưu giữ hơn 200 kiểu mắt cửa khác nhau. Mỗi ngôi nhà sở hữu một “đôi mắt” riêng, không trùng lặp, biến hóa từ hình tròn, vuông đến lục giác, bát giác. Dù đa dạng, cấu trúc mắt cửa vẫn tuân thủ nguyên tắc “tâm - vành”: Tâm vẽ lưỡng nghi, chữ phúc, thọ; vành chạm trổ hoa cúc, dơi hoặc bát quái.

Mắt cửa được xem là chi tiết trang trí kiến trúc đặc trưng hết sức thú vị, riêng có, gây ấn tượng mạnh với du khách, và là đặc điểm giúp “nhận diện” di tích nhà gỗ trong khu đô thị cổ Hội An.

Có thể ban đầu đây chỉ là một bộ phận của kết cấu, dần dần chúng được người dân Hội An sáng tạo thành nhiều kiểu dáng (hình tròn, bát giác, lục giác, vuông, cánh hoa cúc…); đa sắc màu; chạm trổ nhiều đồ án văn hóa biểu đạt cầu mong cát tường (chữ phúc, chữ thọ, lưỡng nghi, bát quái…). Để rồi từ đó, mắt cửa không những có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật mà dần khoác lên mình lớp ý nghĩa tâm linh, hàm chứa sâu sắc những giá trị về văn hóa, tín ngưỡng.

Nhà nghiên cứu Phùng Tấn Đông cho rằng, mắt cửa là hình thức giản lược đầy tinh tế của tín ngưỡng thờ Môn thần, vị thần canh giữ cửa nhà. Đây là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa, tạo nên nét nhận diện độc bản của Hội An so với các đô thị cổ khác trong khu vực Đông Nam Á.

Bảo tồn mắt cửa ở Hội An

Những di tích kiến trúc nhà cổ nổi tiếng đang là những điểm đến thu hút du khách đến tham quan trong khu phố cổ Hội An hiện nay như nhà cổ Tấn Ký, nhà cổ Đức An, nhà cổ Quân Thắng, nhà cổ 87 Trần Phú,… đều sở hữu những đôi mắt cửa độc đáo.

Các thế hệ đang sinh sống tại các ngôi nhà cổ đều luôn cố gắng giữ gìn đôi mắt cửa nguyên vẹn theo thời gian, như linh hồn của ngôi nhà, trừ bỏ những điều xấu xa, mang lại bình yên cho ngôi nhà và cho phố phường. Mắt cửa cùng với thanh chắn cửa trước thềm nhà được coi như lời nhắn nhủ tinh tế với khách ra vào phố cổ về sự ứng xử, cũng như sự chào đón thân thiện đối với mỗi người khách khi bước vào ngôi nhà.

Trong không gian đô thị di sản Hội An, những đôi mắt cửa đi cùng hành trình của những ngôi nhà, di tích kiến trúc cổ và trở thành nét tín ngưỡng đặc trưng của người Hội An, trường tồn như linh hồn phố và còn là yếu tố giúp “nhận diện” đô thị, di tích nhà gỗ trong khu di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An. Câu chuyện giữ gìn, bảo tồn mắt cửa vì vậy không thể tách khỏi bảo tồn tổng thể kiến trúc gỗ, phố cổ và đời sống văn hóa của cư dân Hội An, gắn với tín ngưỡng bảo hộ, nghề mộc truyền thống và môi trường kiến trúc, đô thị của phố cổ.

Năm 2024, lần đầu tiên, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An phối hợp tổ chức triển lãm mỹ thuật giới thiệu bộ sưu tập 20 tác phẩm điêu khắc về mắt cửa do họa sĩ Bảo Ly, một người con sinh ra và lớn lên, làm việc ở Hội An đã miệt mài tìm hiểu, sưu tầm tư liệu mẫu mã và dày công chế tác dựa trên chất liệu đa dạng, riêng có của mắt cửa.

Đây là sự đóng góp đầy tâm huyết của họa sĩ, và cũng là tư liệu hóa thực tế, cụ thể nhất, góp phần bảo tồn, tái tạo văn hóa giá trị văn hóa truyền thống của Đô thị cổ Hội An, đồng thời cũng là cách để lưu giữ và giới thiệu đến công chúng những giá trị văn hóa và tinh hoa nghệ thuật của mắt cửa Hội An.

Một số biện pháp bảo tồn thiết thực đối với mắt cửa Hội An cũng được những nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc sư, nghệ nhân đề xuất, trong đó nhấn mạnh việc bảo tồn mắt cửa Hội An phải kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống, công nghệ số và sự đồng lòng của nhà quản lý, người dân, khi người dân thấy lợi ích văn hóa lẫn kinh tế của việc giữ mắt cửa thì vẻ đẹp riêng biệt của mắt cửa trong tổng thể không gian di sản này mới tồn tại bền vững.

Một số đề xuất gợi ý như hỗ trợ nghệ nhân làm nghề mộc truyền thống còn giữ kỹ thuật làm mắt cửa đào tạo truyền nghề cho thế hệ trẻ. Số hóa, lập hồ sơ kỹ thuật quy trình tạo tác, kiểu dáng mắt cửa qua các giai đoạn lịch sử. Cần có quy định quy chuẩn về hình thức mắt cửa, từ tỷ lệ, hoa văn, kỹ thuật, vật liệu, màu sắc đúng truyền thống để khi tiến hành trùng tu, bảo tồn các di tích nhà cổ tránh việc làm sai lệch, sai phong cách.

Khi quy hoạch, bảo tồn đô thị phải giữ không gian phố cổ, di tích nguyên trạng để mắt cửa phát huy chức năng nhận diện. Tránh tình trạng cải tạo mặt tiền, treo biển quảng cáo, màu sắc, ánh sáng quá mức làm che khuất, phá vỡ bố cục truyền thống của mắt cửa.

T.CÔNG - T.HOÀI

Nguồn Văn hóa : http://baovanhoa.vn/van-hoa/chuyen-it-biet-ve-nhung-chiec-chot-cua-195609.html