Dấu ấn con ngựa trong dòng chảy văn hóa Việt
Trong không khí Tết Nguyên đán, thời khắc giao hòa giữa cũ và mới, giữa quá khứ và tương lai, việc nhìn lại hình tượng con ngựa không chỉ là sự trở về với cội nguồn văn hóa, mà còn là dịp để chiêm nghiệm về những giá trị bền vững đã hun đúc nên bản sắc dân tộc suốt chiều dài lịch sử.
Dấu ấn dân dã của đời sống và ước vọng
Tranh Đông Hồ, dòng tranh dân gian tiêu biểu của vùng Kinh Bắc, từ lâu được xem là “tấm gương” phản chiếu sinh động đời sống sinh hoạt, tư duy và ước mơ của người nông dân Việt Nam xưa. Với chất liệu giấy điệp óng ánh, màu sắc lấy từ thiên nhiên như lá cây, vỏ sò, than củi, cùng kỹ thuật in khắc gỗ thủ công, tranh Đông Hồ mang vẻ đẹp mộc mạc, chân chất nhưng giàu sức biểu đạt và tính biểu tượng.
Trong kho tàng tranh phong phú ấy, hình ảnh con ngựa xuất hiện không nhiều nhưng luôn gắn với những nội dung mang ý nghĩa tốt lành, chúc tụng và hướng thiện. Các bức tranh như “Vinh hoa phú quý”, “Vinh quy bái tổ”, “Mã đáo thành công” thường được người dân treo trong dịp Tết như một cách gửi gắm ước vọng về công danh, sự nghiệp hanh thông và cuộc sống đủ đầy.
Tác phẩm "Ngựa Gióng" được trưng bày tại triển lãm “Mã Đáo” diễn ra bên hồ Hoàn Kiếm dịp Xuân Bính Ngọ 2026 - Ảnh: H.N
Ở bức “Vinh quy bái tổ”, con ngựa chở hành trang của người đỗ đạt trở về quê hương sau chặng đường dài dùi mài kinh sử. Dù không phải là nhân vật trung tâm, con ngựa lại đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển tải câu chuyện về một hành trình vượt khó. Nó biểu trưng cho sự bền bỉ, nhẫn nại, cho những bước đi âm thầm nhưng vững chắc đưa con người từ gian nan đến vinh hiển.
Trong tranh “Mã đáo thành công”, ngựa phi nước đại mang khí thế mạnh mẽ, tràn đầy sinh lực. Ngựa hướng về phía trước, không chùn bước, gợi lên niềm tin vào sự thuận lợi, suôn sẻ và chiến thắng. Cách sử dụng các gam màu đỏ, vàng, hồng là những màu sắc tượng trưng cho phúc lộc, cát tường, càng làm nổi bật ý nghĩa chúc phúc đầu năm của hình tượng này.
Ngựa trong tranh Đông Hồ không cầu kỳ về chi tiết hình họa, nhưng thần thái lại toát lên sức sống mãnh liệt. Qua bàn tay tài hoa của người nghệ nhân dân gian, con ngựa trở thành biểu tượng gần gũi, phản ánh khát vọng vươn lên, ý chí vượt khó và niềm tin bền bỉ vào tương lai tốt đẹp của người Việt.
Không chỉ hiện diện trong nghệ thuật dân gian, con ngựa còn gắn bó mật thiết với đời sống xã hội Việt Nam trong suốt nhiều thế kỷ. Trong bối cảnh giao thông chưa phát triển, ngựa là phương tiện quan trọng phục vụ đi lại, vận chuyển, quân sự và thông tin liên lạc. Hình ảnh quan quân cưỡi ngựa, sứ giả phi ngựa truyền tin, hay người lữ khách “lên ngựa” đi xa đã trở thành những hình ảnh quen thuộc trong lịch sử và văn chương trung đại. Sự gắn bó bền bỉ ấy khiến con ngựa dần được nhân hóa, trở thành biểu tượng của lòng trung thành, sức bền và tinh thần đồng hành với con người trên những chặng đường dài.
Sức mạnh thiêng liêng của tinh thần dân tộc
Nếu tranh Đông Hồ phản ánh hình ảnh con ngựa trong đời sống đời thường, thì trong truyền thuyết và lịch sử, con ngựa được nâng lên tầm biểu tượng thiêng liêng, gắn liền với vận mệnh quốc gia, dân tộc. Tiêu biểu nhất là hình tượng ngựa sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng.
Theo truyền thuyết, khi giặc Ân xâm lược, cậu bé làng Gióng vươn mình trở thành tráng sĩ, xin dân làng rèn cho ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt để ra trận. Con ngựa sắt phun lửa, cùng Thánh Gióng xông pha chiến trường, đánh tan quân xâm lược, bảo vệ bờ cõi.
Ngựa sắt ở đây không chỉ là phương tiện chiến đấu mà là biểu tượng của sức mạnh tập thể, của tinh thần đoàn kết toàn dân. Đó là sức mạnh được hun đúc từ ý chí bảo vệ non sông, từ lòng yêu nước và niềm tin mãnh liệt vào chính nghĩa. Hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt bay về trời sau chiến thắng đã trở thành biểu tượng bất diệt của tinh thần quật cường, lòng quả cảm và khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam.
Qua hình tượng ngựa sắt, người xưa gửi gắm quan niệm sâu sắc rằng sức mạnh không chỉ đến từ vũ khí hay thể chất, mà trước hết đến từ ý chí và sự đồng lòng của cả cộng đồng.
Triết lý nhân sinh sâu sắc
Không chỉ xuất hiện trong tranh vẽ hay truyền thuyết, hình ảnh con ngựa còn đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt qua ca dao, tục ngữ. Dù không nhiều, nhưng mỗi câu nói có hình ảnh con ngựa đều hàm chứa những bài học sâu sắc về cách làm người.
“Ngựa non háu đá” dùng hình ảnh chú ngựa trẻ, chưa thuần, dễ hăng hái quá mức để nói về sự nông nổi, thiếu chín chắn của con người khi mới bước vào đời. Đó là lời nhắc nhở về sự cần thiết của trải nghiệm và rèn luyện.
“Ngựa quen đường cũ” phản ánh quán tính tâm lý, thói quen khó thay đổi, dù hoàn cảnh đã khác. Câu nói mang tính chiêm nghiệm, nhắc nhở mỗi người cần đủ bản lĩnh để đổi mới và vượt qua chính mình.
Đặc biệt, câu “Đường dài mới biết ngựa hay” đã trở thành một triết lý sống phổ quát. Con ngựa chỉ thể hiện rõ sức bền và giá trị khi đi trên chặng đường dài, cũng như con người chỉ được đánh giá đúng qua thời gian và thử thách. Triết lý ấy đề cao sự kiên trì, bền bỉ và phẩm chất nội tại hơn là những thành công nhất thời.
Từ tranh dân gian Đông Hồ đến truyền thuyết Thánh Gióng và ca dao, tục ngữ, con ngựa là biểu tượng của sức mạnh, ý chí bền bỉ và khát vọng vươn xa. Trong mỗi độ Tết đến, Xuân về, hình ảnh ngựa và lời chúc “mã đáo thành công” được người Việt gửi gắm như niềm tin vào một năm mới hanh thông, tốt lành.
Giá trị bền vững trong đời sống hiện đại
Từ tranh dân gian đến truyền thuyết, từ đời sống xã hội đến văn học dân gian và tín ngưỡng, hình tượng con ngựa trong văn hóa Việt mang nhiều tầng ý nghĩa: Biểu tượng của sức mạnh và ý chí kiên cường; của lòng trung thành, nghĩa tình; của khát vọng vươn xa và tinh thần chinh phục; đồng thời cũng là biểu tượng của sự linh thiêng, may mắn và cát tường.
Trong đời sống hiện đại, dù vai trò thực tế của con ngựa không còn như xưa, giá trị biểu tượng của nó vẫn được gìn giữ. Những bức tranh ngựa treo ngày Tết, những lời chúc “mã đáo thành công”, hay hình ảnh con ngựa trong các tác phẩm nghệ thuật đương đại vẫn tiếp tục nhắc nhở con người về những phẩm chất cần thiết trên hành trình đi tới tương lai.
Nhìn lại hình tượng con ngựa trong văn hóa Việt Nam cũng chính là nhìn lại hành trình của dân tộc, một hành trình dài với không ít gian nan, nhưng luôn bền bỉ tiến về phía trước bằng ý chí, niềm tin và khát vọng. Trong thời khắc đầu năm mới, hình ảnh con ngựa vì thế không chỉ gợi nhớ quá khứ, mà còn truyền cảm hứng cho hiện tại và tương lai, như một biểu tượng văn hóa sống động, bền bỉ và không bao giờ phai mờ trong tâm thức người Việt.
An Nhiên (t/h)
Nguồn Quảng Trị : https://baoquangtri.vn/van-hoa/202602/dau-an-con-ngua-trong-dong-chay-van-hoa-viet-5d47486/
