Giỗ Tổ Hùng Vương - trục thiêng của ký ức và bản sắc dân tộc

3 giờ trướcBài gốc

Các em học sinh ở phường Tam Hiệp rước bánh chưng, bánh giầy từ UBND phường về Di tích đền thờ Quốc Tổ Hùng Vương. Ảnh: My Ny

Thiết chế ký ức tập thể của người Việt

Trong cấu trúc tinh thần của mỗi dân tộc, luôn tồn tại những “điểm tựa ký ức” giúp con người nhận diện căn tính của mình. Đối với người Việt, Giỗ Tổ Hùng Vương chính là một thiết chế văn hóa đặc biệt như thế.

Từ truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ đến hình tượng các Hùng Vương, người Việt đã kiến tạo nên một diễn ngôn nguồn cội mang tính biểu tượng sâu sắc. Ở đó, lịch sử và huyền thoại không đối lập mà bổ sung cho nhau, tạo thành nền tảng tinh thần của ý thức cộng đồng.

Điểm đặc biệt là ký ức này không chỉ tồn tại trong sử sách mà được “sống hóa” qua nghi lễ. Tại Đền Hùng, mỗi dịp tháng 3 âm lịch, các nghi thức dâng hương, rước kiệu, tế lễ được tổ chức trang nghiêm, lặp lại theo chu kỳ văn hóa. Chính sự lặp lại ấy đã làm cho ký ức không bị phai mờ mà liên tục được tái sinh trong đời sống cộng đồng.

Giỗ Tổ Hùng Vương vì thế không đơn thuần là một ngày lễ mà là một cơ chế vận hành ký ức dân tộc - nơi quá khứ được “kích hoạt” để hiện diện trong hiện tại.

Từ tín ngưỡng dân gian đến di sản nhân loại

Giỗ Tổ Hùng Vương là minh chứng điển hình cho khả năng chuyển hóa của văn hóa Việt Nam: từ tín ngưỡng dân gian trở thành di sản mang tầm nhân loại. Việc UNESCO công nhận “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2012) đã khẳng định giá trị phổ quát của hệ thống tín ngưỡng này.

Ở góc độ học thuật, có thể nhận diện 3 tầng giá trị cơ bản. Thứ nhất là giá trị lịch sử gắn với thời đại Văn Lang - biểu tượng của quá trình dựng nước. Thứ hai là giá trị đạo lý, thể hiện trong triết lý “uống nước nhớ nguồn” - nền tảng đạo đức xuyên suốt của người Việt. Thứ ba là giá trị cộng đồng, thể hiện ở tính cố kết xã hội khi toàn dân cùng hướng về một cội nguồn chung.

Đáng chú ý, đây không phải là một di sản “tĩnh”. Nó tồn tại như một thực hành sống, liên tục thích ứng với bối cảnh xã hội. Chính tính “động” này đã giúp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương duy trì sức sống lâu dài và lan tỏa sâu rộng.

Bản sắc văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa đặt ra thách thức về sự hòa tan văn hóa, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội để các dân tộc khẳng định bản sắc. Trong bối cảnh đó, Giỗ Tổ Hùng Vương đóng vai trò như một “không gian văn hóa bản sắc”.

Khi hàng triệu người Việt cùng hướng về Đền Hùng trong ngày mùng 10 tháng 3 (âm lịch). Họ không chỉ tham gia một nghi lễ mà còn tái khẳng định căn tính văn hóa của mình. Đó là sự kết nối vượt qua khoảng cách địa lý, tạo nên một cộng đồng tinh thần bền chặt.

Ở chiều ngược lại, Giỗ Tổ Hùng Vương cũng mang giá trị đối ngoại. Hình ảnh Đền Hùng và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ngày càng trở thành biểu tượng văn hóa của Việt Nam trên trường quốc tế. Đây chính là một hình thức “ngoại giao văn hóa mềm”, góp phần quảng bá bản sắc dân tộc trong tiến trình hội nhập.

Tái định vị giá trị trong thời đại số

Trong thời đại số, các giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị giản lược nếu không được truyền tải đúng cách. Đối với thế hệ trẻ, Giỗ Tổ Hùng Vương cần được hiểu không chỉ như một ngày nghỉ lễ mà là một giá trị sống.

Điều này đòi hỏi những cách tiếp cận mới như: số hóa di sản, giáo dục trải nghiệm, truyền thông sáng tạo. Tuy nhiên, điều cốt lõi vẫn là giúp người trẻ nhận ra rằng: cội nguồn không phải là khái niệm xa xôi mà là nền tảng hình thành nhân cách và bản lĩnh cá nhân.

Từ góc nhìn này, Giỗ Tổ Hùng Vương có thể được xem như một nguồn lực văn hóa - có khả năng nuôi dưỡng ý thức cộng đồng, trách nhiệm công dân và lòng tự hào dân tộc.

Từ ký ức đến tương lai

Ở tầng sâu nhất, Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là sự tri ân quá khứ mà còn là một phương thức kiến tạo tương lai.

Một dân tộc muốn phát triển bền vững cần biết kết nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa ký ức và khát vọng. Từ những nén hương nơi Đền Hùng, từ những câu ca dao truyền đời, một hệ giá trị đã được bồi đắp: biết ơn, đoàn kết, tự cường.

Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, những giá trị ấy càng trở nên cần thiết. Chúng không chỉ giúp dân tộc đứng vững mà còn tạo động lực để vươn lên.

Giỗ Tổ Hùng Vương vì thế không khép lại trong một ngày lễ mà mở ra một dòng chảy liên tục - dòng chảy của ký ức, của bản sắc và của niềm tin hướng về tương lai.

Bùi Quang Xuân

Nguồn Đồng Nai : https://baodongnai.com.vn/dong-nai-cuoi-tuan/202604/gio-to-hung-vuong-truc-thieng-cua-ky-uc-va-ban-sac-dan-toc-4311904/