Góc nhìn phản biện từ mô hình thoát nước mưa bền vững ở Sóc Trăng

2 giờ trướcBài gốc

Mô hình thoát nước mưa bền vững của GIZ - Ảnh: V.K.K chụp lại

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng cực đoan tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), mô hình thoát nước mưa đô thị theo hướng bền vững (SUDS) tại tỉnh Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP.Cần Thơ) được xem là một thử nghiệm đáng chú ý. Đây không chỉ là một công trình kỹ thuật, mà còn là phép thử về cách tiếp cận mới trong quản lý nước mưa – từ “thoát nhanh” sang “giữ lại, thấm và điều tiết”.

Công trình do Dự án Thích ứng với biến đổi khí hậu vùng ĐBSCL (MCRP) triển khai, với sự đồng tài trợ của Bộ Hợp tác Kinh tế và Phát triển Liên bang Đức (BMZ) và Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), thông qua Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ). Chủ đầu tư là Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng TP. Sóc Trăng.

Một “thành phố bọt biển” thu nhỏ

Mô hình được xây dựng trên diện tích khoảng 509 m² tại đường Phan Bội Châu, trung tâm TP. Sóc Trăng, thi công từ 23.8.2024 đến 22.10.2024. Công trình gồm ba hạng mục chính: rãnh thấm lọc sinh học (bio-retention swale), bể chứa ngầm điều tiết nước mưa và vỉa hè tự thấm.

Về nguyên lý, SUDS mô phỏng cơ chế tự nhiên của đất và thảm thực vật. Khi mưa lớn, nước không dồn toàn bộ vào hệ thống cống, mà được dẫn vào rãnh sinh học, thấm qua lớp đất – cát – sỏi để lọc bớt tạp chất, sau đó lưu giữ tạm thời trong bể ngầm trước khi xả chậm ra hệ thống chung. Vỉa hè tự thấm giúp giảm dòng chảy mặt, hạn chế hiện tượng nước mưa “đổ dồn” gây quá tải cống.

Mục tiêu của mô hình được xác định rõ: (1) góp phần giảm nguy cơ ngập úng tại khu vực thí điểm; (2) tạo cơ sở thực tiễn để hoàn thiện chính sách thoát nước đô thị bền vững; (3) nâng cao nhận thức cộng đồng, hướng tới nhân rộng trong khu vực tư nhân.

Lễ công bố hoàn thành công trình - Ảnh: T.L

Tại lễ khánh thành cuối năm 2024, ông Trần Văn Nhanh – Phó chủ tịch UBND TP.Sóc Trăng khẳng định thành phố sẽ nghiên cứu nhân rộng mô hình tại các điểm ngập tương tự, đồng thời phối hợp các bên liên quan để quản lý vận hành hiệu quả sau khi bàn giao.

Góc nhìn tích cực: Thay đổi tư duy hạ tầng

Từ góc độ khoa học và quản lý đô thị, mô hình SUDS tại Sóc Trăng mang ý nghĩa vượt ra ngoài quy mô 509 m².

Thứ nhất, đây là bước chuyển tư duy từ hạ tầng “xám” (cống bê tông kín) sang hạ tầng “xanh – xanh dương” (kết hợp cây xanh và mặt nước). Trong điều kiện BĐKH làm gia tăng tần suất mưa lớn cực đoan, hệ thống cống truyền thống vốn được thiết kế theo chu kỳ mưa lịch sử dễ rơi vào tình trạng quá tải. SUDS bổ sung một lớp “đệm” phân tán, giúp giảm đỉnh lũ cục bộ.

Thứ hai, mô hình góp phần cải thiện chất lượng môi trường đô thị. Rãnh sinh học và bề mặt thấm nước không chỉ xử lý một phần ô nhiễm nước mưa mà còn tăng diện tích xanh, giảm hiệu ứng đảo nhiệt – yếu tố ngày càng rõ nét ở các đô thị miền Tây.

Thứ ba, về mặt chính sách, SUDS tạo tiền lệ để tích hợp các giải pháp dựa vào tự nhiên (nature-based solutions) vào quy hoạch. MCRP đã triển khai 5 mô hình tại các tỉnh gồm Vĩnh Long, Trà Vinh, Bến Tre, Sóc Trăng và Bạc Liêu; trong đó hai mô hình tại Vĩnh Long và Sóc Trăng đã hoàn thành. Đây có thể là cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng cho giai đoạn quy hoạch mới đến năm 2030–2050.

Một số chuyên gia đánh giá, nếu được thiết kế đồng bộ trong các khu dân cư mới, chi phí vòng đời của SUDS có thể cạnh tranh với hạ tầng truyền thống nhờ giảm chi phí bơm, duy tu cống và xử lý ngập.

Thi công các vật liệu thẩm thấu nước mưa - Ảnh: VK.K

Góc nhìn phản biện: Giải pháp tình thế?

Tuy nhiên, nhìn từ phía cộng đồng và giới chuyên môn độc lập, mô hình cũng đặt ra nhiều câu hỏi.

Ông Lương Văn Cao, cư dân phường Phú Lợi, TP.Cần Thơ, cho rằng dự án góp phần giảm ngập và thích nghi BĐKH cho TP. Sóc Trăng cũ, nhưng đây vẫn là giải pháp mang tính “giảm tác hại” hơn là giải quyết triệt để. Thành phố đã hình thành gần một thế kỷ, với mạng lưới hạ tầng chằng chịt, nền đất yếu và cao độ thấp. Việc bổ sung một mô hình thí điểm khó có thể tạo thay đổi căn bản nếu không cải tạo đồng bộ toàn hệ thống.

Một cán bộ Sở Xây dựng TP. Cần Thơ (đề nghị không nêu tên) nhận định các chương trình do GIZ và MCRP triển khai phần lớn có tác dụng tích cực, song hiệu quả tổng thể phụ thuộc vào khả năng nhân rộng. Với điều kiện kinh phí hạn chế, các mô hình thường dừng ở quy mô trình diễn. Khi kết thúc tài trợ, trách nhiệm vận hành, bảo trì và nhân rộng sẽ do chính quyền địa phương và cộng đồng quyết định.

Từ góc độ kỹ thuật, SUDS đòi hỏi quy trình bảo trì định kỳ: nạo vét lớp lọc, cắt tỉa cây xanh, kiểm tra bể chứa ngầm. Nếu thiếu ngân sách và nhân lực, công trình có thể xuống cấp, mất chức năng thấm – lọc và thậm chí gây ứ đọng cục bộ.

Một thách thức khác là điều kiện tự nhiên vùng hạ lưu. Mực nước ngầm cao và ảnh hưởng triều có thể làm giảm hiệu quả thấm sâu. Trong những đợt mưa trùng triều cường, dung tích bể ngầm nếu không đủ lớn vẫn có nguy cơ quá tải.

Nhân rộng thế nào để không là “phong trào”?

Câu hỏi lớn đặt ra là: làm sao để SUDS không chỉ dừng lại ở mô hình biểu tượng?

Những thảm cỏ xanh của Thành phố là những nơi thẩm thấu nước mưa -Ảnh: V.K.K

Thứ nhất, cần tích hợp SUDS vào quy hoạch tổng thể thay vì triển khai đơn lẻ. Khi thiết kế khu dân cư mới, tỷ lệ bề mặt thấm nước, diện tích hồ điều hòa và hành lang xanh phải được tính toán ngay từ đầu.

Thứ hai, cần cơ chế tài chính dài hạn cho bảo trì. Hạ tầng xanh tuy ít tiêu tốn năng lượng nhưng vẫn cần ngân sách vận hành. Nếu không có nguồn quỹ ổn định, tính bền vững sẽ bị đe dọa.

Thứ ba, công tác truyền thông cộng đồng phải song hành. Khi người dân hiểu rằng vỉa hè thấm nước hay rãnh sinh học là một phần của hệ thống chống ngập, họ sẽ chủ động bảo vệ, không xả rác hay lấn chiếm.

Một bước đi thận trọng nhưng cần thiết

Nhìn tổng thể, mô hình SUDS tại Sóc Trăng là bước thử nghiệm thận trọng trong hành trình thích ứng BĐKH của đô thị vùng hạ lưu. Quy mô còn nhỏ, tác động chưa thể đo đếm dài hạn, nhưng giá trị lớn nhất có lẽ nằm ở sự thay đổi tư duy: nước mưa không chỉ là “thứ cần thoát đi nhanh nhất”, mà là tài nguyên cần được quản lý thông minh.

Giữa hai góc nhìn – lạc quan và hoài nghi – có thể thấy điểm chung: SUDS không phải giải pháp toàn năng, song là một mắt xích quan trọng trong chiến lược tổng thể. Nếu được nhân rộng có chọn lọc, gắn với cải tạo hạ tầng cũ và quản trị hiệu quả, mô hình “thành phố bọt biển” hoàn toàn có thể trở thành hướng đi phù hợp cho Sóc Trăng và các đô thị ĐBSCL trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.

Văn Kim Khanh

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/goc-nhin-phan-bien-tu-mo-hinh-thoat-nuoc-mua-ben-vung-o-soc-trang-246652.html