Kinh doanh gạo ở ĐBSCL: Nhiều thách thức trong chuỗi giá trị xuất khẩu

một giờ trướcBài gốc

Nút thắt chính sách và thị trường đầu vào

TS Trần Minh Hải, Phó hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn cho rằng: “Chuỗi giá trị lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đặc biệt ở các địa phương như Cà Mau, đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống, tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu. Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự thay đổi trong chính sách thuế và yêu cầu minh bạch hóa chứng từ.”

Triển lãm mô hình canh tác lúa ở Cà Mau. Ảnh: Văn Kim Khanh

Các quy định mới về thuế được thiết kế nhằm chuẩn hóa thị trường, tuy nhiên trên thực tế lại tạo ra khoảng trống thích ứng đối với các tác nhân trung gian như thương lái, "cò lúa" và cửa hàng vật tư nông nghiệp. Lực lượng này chưa kịp chuyển đổi phương thức hoạt động, dẫn đến lúng túng trong việc cung cấp hóa đơn, chứng từ hợp lệ.

Hệ quả là doanh nghiệp gặp khó khăn trong thu mua hợp pháp, dù nhu cầu thị trường vẫn hiện hữu. Nhiều đơn vị buộc phải thu hẹp quy mô hoặc tạm ngưng thu mua để tránh rủi ro pháp lý. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh mà còn tác động dây chuyền đến nông dân khi đầu ra bị gián đoạn, thu nhập thiếu ổn định.

Bên cạnh đó, sự phụ thuộc lớn vào hệ thống trung gian cho thấy cấu trúc thị trường còn thiếu tính chính quy, khiến doanh nghiệp khó kiểm soát nguồn cung và khó xây dựng chuỗi giá trị minh bạch – yếu tố then chốt để tiếp cận thị trường xuất khẩu cao cấp.

Lúa tím than đặc sản lúa gạo Cà Mau. Ảnh: T.L

Chi phí logistics cao và liên kết chuỗi lỏng lẻo

Ông Huỳnh Út Phi Châu, Tổng giám đốc Công ty CP Gạo Ông Thọ cho rằng: “Một thách thức mang tính đặc thù vùng là hạ tầng logistics chưa phát triển đồng bộ. Tại nhiều khu vực như Cà Mau, hệ thống kênh rạch nhỏ, phân tán khiến việc vận chuyển lúa gạo phải qua nhiều chặng trung gian bằng ghe xuồng, phát sinh chi phí bốc xếp và đóng gói nhiều lần.”

Trong khi đó, ngành gạo vốn có biên lợi nhuận thấp, nên việc gia tăng chi phí logistics làm giảm đáng kể sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Giá thu mua khó cạnh tranh so với các vùng có hạ tầng tốt hơn, từ đó hạn chế khả năng mở rộng vùng nguyên liệu và quy mô sản xuất.

Song song với đó là tình trạng thiếu liên kết bền vững giữa doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và nông dân. Phần lớn doanh nghiệp vẫn thu mua thông qua trung gian, ít có hợp đồng trực tiếp với người sản xuất. Điều này dẫn đến mất kiểm soát chất lượng, nguồn cung không ổn định và giá cả biến động theo ngắn hạn.

Đáng chú ý, việc kiểm soát quy trình canh tác còn hạn chế. Nông dân chưa có thói quen ghi chép nhật ký sản xuất, việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chưa được quản lý chặt chẽ. Điều này tạo ra rào cản lớn trong truy xuất nguồn gốc – yêu cầu bắt buộc của các thị trường nhập khẩu khó tính.

Phần lớn lúa ở Cà Mau là sản phẩm vùng sâu, vùng xa, khó khăn chuyên chở. Ảnh: V.K.K.

Giải pháp và định hướng phát triển bền vững

Ông Huỳnh Út Phi Châu đề nghị: “Để tháo gỡ các điểm nghẽn trên, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ từ chính sách đến tổ chức sản xuất và thị trường. Trước hết, cần quy hoạch rõ ràng các vùng sản xuất lúa đặc sản theo hướng nâng cao chất lượng thay vì chạy theo sản lượng. Đây là nền tảng để xây dựng thương hiệu và tham gia vào phân khúc gạo cao cấp.”

Cùng với đó, việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng là yêu cầu cấp thiết. Cơ quan quản lý cần hỗ trợ doanh nghiệp và HTX trong việc hoàn thiện chứng từ thu mua, đồng thời xây dựng cơ chế xác nhận giao dịch phù hợp với thực tiễn địa phương, giúp doanh nghiệp hoạt động đúng pháp luật và ổn định nguồn cung.

Ông Trương Văn Hai, cán bộ quản lý HTX Thanh Sơn, xã Vĩnh Mỹ, tỉnh Cà Mau cho rằng: “Một giải pháp quan trọng khác là nâng cao năng lực của HTX. Việc đào tạo về quản trị, thu mua, kiểm soát chất lượng và kiến thức pháp lý sẽ giúp HTX thực sự trở thành cầu nối hiệu quả giữa nông dân và doanh nghiệp. Đồng thời, cần đẩy mạnh tập huấn nông dân về kỹ thuật canh tác, sử dụng vật tư nông nghiệp và ghi chép nhật ký sản xuất nhằm đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng.”

Về mặt thị trường, cần xác định rõ vai trò của từng chủ thể trong xây dựng thương hiệu. HTX và địa phương nên tập trung phát triển thương hiệu vùng nguyên liệu, trong khi doanh nghiệp đóng vai trò chủ lực trong xây dựng thương hiệu sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Cuối cùng, vai trò của cơ quan nhà nước là yếu tố quyết định. Nhà nước cần đóng vai trò điều phối, kết nối và cân bằng lợi ích giữa các bên trong chuỗi giá trị. Sự đồng hành này không chỉ giúp giải quyết mâu thuẫn mà còn tạo nền tảng cho liên kết bền vững, đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành lúa gạo ĐBSCL.

Theo TS. Trần Minh Hải: Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và yêu cầu ngày càng cao từ thị trường quốc tế, doanh nghiệp xuất khẩu gạo ĐBSCL buộc phải chuyển đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy chuỗi giá trị. Chỉ khi giải quyết đồng bộ các điểm nghẽn về chính sách, hạ tầng, liên kết và chất lượng, ngành lúa gạo mới có thể nâng cao giá trị và phát triển bền vững trong dài hạn.

Văn Kim Khanh

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/kinh-doanh-gao-o-dbscl-nhieu-thach-thuc-trong-chuoi-gia-tri-xuat-khau-251088.html