Kinh lá buông - di sản thành văn đặc biệt của Phật giáo Nam tông Khmer

9 giờ trướcBài gốc

Đối với đồng bào dân tộc Khmer, đây không chỉ là phương tiện ghi chép kinh điển mà còn là một giá trị văn hóa - tâm linh đặc biệt, gắn liền với đời sống tín ngưỡng và tri thức truyền thống của cộng đồng.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa Khmer, phần lớn văn bản trên lá buông được chép kinh Phật bằng chữ Pali (chữ Khmer cổ). Ngoài kinh Phật, lá buông còn ghi chép nhiều nội dung quan trọng khác như văn học dân gian, lịch pháp, y học, cùng những câu chuyện phản ánh đời sống xã hội của người Khmer qua các thời kỳ. Chính vì vậy, mỗi bộ kinh lá buông được ví như một "thư viện thu nhỏ" lưu giữ tri thức và ký ức văn hóa của cộng đồng.

Cận cảnh một bộ kinh lá buông được Hòa thượng Chau Ty, Trụ trì chùa Soài So Tôm Nóp (xã Tri Tôn, tỉnh An Giang) lưu giữ

Người Khmer chọn lá buông để khắc chữ bởi đặc tính dẻo dai, bền chắc, ít rách nát, hư mục. Lá buông sau khi được xử lý công phu - phơi nắng, phơi sương khoảng hai tuần, sau đó nhúng nước sôi hoặc hơ qua lửa - có khả năng chống chịu với thời gian và sâu mọt. Nhờ vậy, nhiều bộ kinh lá buông đã tồn tại hàng trăm năm vẫn còn khá nguyên vẹn.

Để hoàn thành một bộ kinh, người khắc phải trải qua nhiều công đoạn, tốn nhiều thời gian và công sức. Đặc biệt, người học nghề không chỉ cần kỹ thuật mà còn phải am hiểu chữ Pali và nội dung từng loại kinh, bởi hầu hết kinh lá buông đều được chạm khắc bằng loại chữ này.

Hòa thượng Chau Ty nâng nui, cất giữ cẩn thận bộ kinh lá buông

Gần như là người duy nhất hiện nay còn nắm giữ kỹ thuật khắc chữ trên lá buông ở An Giang, Hòa thượng Chau Ty, Trụ trì chùa Soài So (xã Tri Tôn, tỉnh An Giang) cho biết, viết chữ trên lá buông là một quá trình lao động nghệ thuật sáng tạo đặc biệt, đòi hỏi người thực hiện phải có ý chí, sự kiên nhẫn và lòng đam mê.

Năm 24 tuổi, Hòa thượng Chau Ty bắt đầu học viết kinh trên lá buông. Nhờ sự cần cù, chăm chỉ và say mê, chỉ sau hai năm, Hòa thượng đã nắm vững kỹ thuật đặc biệt này. Đến nay, khi đã ngoài 85 tuổi, Hòa thượng Chau Ty vẫn giữ nguyên lòng đam mê và mong muốn truyền dạy, lưu trữ di sản này cho cộng đồng người Khmer.

Khi khắc chữ, người viết sử dụng một loại bút đặc biệt gọi là Ðék-cha, có cán gỗ và ngòi sắt nhọn. Ngón tay cái điều khiển đầu bút sao cho nét khắc đều tay, không quá nông, không quá sâu, thẳng hàng

Tuy nhiên, theo Hòa thượng Chau Ty, việc truyền dạy khắc kinh trên lá buông hiện nay gặp nhiều khó khăn. Dù không bị mai một hoàn toàn, nhưng rất khó tìm được người có đủ đam mê và kiên trì để theo học. Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu cũng là trở ngại lớn. Cây buông tại khu vực Tri Tôn còn ít, lá nhỏ và non không thể sử dụng để khắc kinh. Vì vậy, lá buông cùng các dụng cụ phải nhập từ Campuchia với chi phí cao. Người học không chỉ phải tự lo kinh phí mà còn cần có niềm đam mê đủ lớn mới có thể theo đuổi nghề.

"Khắc kinh lá buông là một quá trình công phu, hoàn toàn khác với cách viết chữ thông thường. Từ tư thế ngồi, cách cầm bút khắc đến từng nét chữ đầu tiên, đều đòi hỏi sự chính xác và tỉ mỉ. Chỉ cần sơ ý là lá bị rách, phải làm lại từ đầu. Sau khi khắc, chữ không hiện màu ngay mà chỉ để lại dấu khắc trên lá. Người làm kinh phải trải qua nhiều công đoạn xử lý tiếp theo thì những dòng chữ mới hiện rõ. Người thợ dùng vải thấm mực - hỗn hợp bột than củi nghiền mịn trộn với dầu thông, dầu lửa - quét lên mặt lá rồi lau sạch. Khi đó, các nét chữ khắc mới dần hiện rõ và rất khó bị phai mờ. Đây là một cái nét đặc sắc của đồng bào Khmer mà không phải ai muốn học cũng học được", Hòa thượng Chau Ty chia sẻ những trăn trở.

Tư thế ngồi để khắc kinh lá buông

Giữa nhịp sống hiện đại và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, kinh lá buông vẫn hiện diện như một minh chứng sống động cho bản sắc văn hóa, tri thức và đời sống tâm linh của đồng bào Khmer - một di sản quý hiếm cần được trân trọng, gìn giữ và lan tỏa. Hòa thượng Chau Ty cho biết, những năm gần đây, với sự chung tay của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Sở Dân tộc và Tôn giáo; sự ủng hộ của bà con phật tử, các lớp truyền dạy khắc kinh lá buông đã được mở tại chùa Soài So.

"Đây là sự quan tâm thiết thực của Nhà nước đối với việc bảo tồn nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer", Hòa thượng Chau Ty chia sẻ.

Nhằm bảo tồn và lưu truyền giá trị đặc sắc của kinh lá buông cho các thế hệ sau, tỉnh An Giang đã phê duyệt Đề án "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer tỉnh An Giang" theo hai giai đoạn đến năm 2030.

Cụ thể, giai đoạn 1 (2022-2026) tập trung kiểm kê, phân loại các bộ kinh lá buông; sửa chữa, phục hồi những bộ đã hư hỏng; hướng dẫn bảo quản và thực hiện tư liệu hóa, số hóa di sản.

Giai đoạn 2 (2028-2030), An Giang sẽ xây dựng hồ sơ đăng ký công nhận di sản "Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer tỉnh An Giang" thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO.

Lê Hoàng/VOV.VN

Nguồn VOV : https://vov.vn/van-hoa/kinh-la-buong-di-san-thanh-van-dac-biet-cua-phat-giao-nam-tong-khmer-post1257818.vov