Năm ngọ kể chuyện ngựa

3 giờ trướcBài gốc

cover 1920x1080

Khi những tia nắng đầu xuân Bính Ngọ 2026 bắt đầu lan tỏa, hình ảnh trang trí Ngựa Tết và âm thanh của bước chân ngựa vang vọng từ nghìn năm lịch sử như thúc giục một khởi đầu mới tràn đầy sinh khí.

Trong văn hóa Việt Nam, năm Ngọ không chỉ là một chu kỳ của thiên can địa chi, mà còn trở thành biểu tượng Linh vật Ngựa, đã đồng hành cùng dân tộc qua bao thăng trầm, thể hiện sức mạnh, trí tuệ, lòng trung thành và khát vọng vượt không gian, thời gian, trở thành một phần không thể thiếu trong tâm thức cộng đồng.

Ngựa và dấu mốc lịch sử gắn với năm Ngọ

Ngựa xuất hiện trong văn hóa Việt Nam từ rất sớm, gắn liền với những huyền thoại khai quốc. Hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt phun lửa đánh tan giặc Ân chính là biểu tượng của sức mạnh thần kỳ, là ẩn dụ sâu sắc về sức mạnh nội tại của dân tộc - khi được đánh thức bởi lòng yêu nước, sức mạnh ấy có thể hóa thành vũ khí bất khả chiến bại.

Thời Trần, những chiến mã oai phong đã cùng kỵ binh Đại Việt làm nên huyền thoại ba lần đại thắng quân Nguyên Mông, khởi đầu bằng chiến thắng oanh liệt năm Mậu Ngọ 1258. Trong suốt 10 năm kháng chiến chống Minh với biết bao hy sinh mất mát, vua Lê Lợi đã làm nên trận thắng lẫy lừng vào năm Bính Ngọ: Chiến thắng Tốt Động - Chúc Động (1426), khởi đầu cho chuỗi thắng lợi về sau. Đến thế kỷ XVIII, ngựa là một phần không thể thiếu trong nghệ thuật quân sự thần tốc của người anh hùng Nguyễn Huệ. Năm Bính Ngọ 1786, ông dẫn quân Tây Sơn tiến ra Bắc, dẹp tan thế lực chúa Trịnh, trở thành tiền đề quan trọng để thống nhất đất nước. Năm Canh Ngọ 1930 đánh dấu sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, mở đường cho cách mạng giải phóng dân tộc. Đặc biệt, chiến thắng Điện Biên Phủ năm Giáp Ngọ 1954 - mốc son chói lọi trong kháng chiến chống Pháp. Đây là trận chiến làm chấn động cả thế giới khi biết rằng Thực dân Pháp với vũ khí tối tân và quân lực hiện đại nhưng lại thất bại ngay tại Việt Nam, tâm điểm là Điện Biên Phủ.

Ngựa trong văn hóa dân gian và nghệ thuật

Vượt khỏi chiến trận, ngựa hòa mình vào đời sống văn hóa, trở thành biểu tượng đa tầng ý nghĩa. Trong dân gian, ngựa tượng trưng cho sự sung mãn, thăng tiến và thành đạt. Câu chúc “Mã đáo thành công” đã trở thành lời chúc cát tường truyền đời, đặc biệt trong những dịp khởi đầu quan trọng. Tuy nhiên, trí tuệ dân gian cũng nhìn ngựa với sự cân nhắc sâu sắc: “Ngựa non háu đá” nhắc nhở về sự chín chắn, cần rèn giũa tài năng trong kỷ luật; “Đường dài mới biết ngựa hay” đề cao sự bền bỉ, kiên định. Ngựa tuy dũng mãnh nhưng cũng tình cảm sâu sắc, biết thấu cảm và quan tâm nhau, “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”.

Ngựa tượng trưng cho tự do, phóng khoáng và duy mỹ. Dáng vóc uyển chuyển, sức bật mạnh mẽ của chúng là nguồn cảm hứng bất tận trong hội họa, điêu khắc và thi ca, trở thành trung tâm của các di sản phi vật thể.

Trong nghệ thuật, ngựa là nguồn cảm hứng bất tận. Điệu Lý ngựa ô trong dân ca ba miền, với giai điệu khi khoan thai, khi sôi nổi, đã trở thành một phần không thể thiếu của âm nhạc truyền thống. Trong nghệ thuật tuồng, hát bội, điệu “Tẩu mã” mô phỏng dáng phi nước đại của ngựa, làm sống động không khí chiến trận trên sân khấu. Đặc biệt, trong hội họa truyền thống, bộ tranh Bát Mã (Tám con ngựa) không chỉ là tranh trang trí, mà mỗi tư thế ngựa đều ẩn chứa một triết lý nhân sinh - từ sự nhanh nhạy nắm bắt thời cơ, đến sự kiên định trước sóng gió, và lòng tri ân với cội nguồn.

Ngựa trong đời sống và tín ngưỡng

Trong đời sống thực tế, ngựa từng gắn bó mật thiết với sinh hoạt của người Việt. Ở Sài Gòn xưa, xe thổ mộ (xe ngựa) là phương tiện giao thông quen thuộc, tiếng vó ngựa lọc cọc trên đường phố đã in sâu vào ký ức đô thị. Trường đua Phú Thọ một thời là nơi biểu diễn sức mạnh, tốc độ và vẻ đẹp của loài ngựa, thu hút đông đảo người dân.

Trong tín ngưỡng, ngựa là linh vật thiêng liêng. Đền Bạch Mã ở Hà Nội - một trong Thăng Long tứ trấn thờ thần Long Đỗ, với biểu tượng con Ngựa Trắng (Bạch Mã) gắn liền với truyền thuyết giúp vua Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long. Ngựa trắng ở đây tượng trưng cho sự thuần khiết, sức mạnh bảo hộ và khí thiêng của đất kinh kỳ. Trong văn hóa tâm linh, ngựa còn là phương tiện chuyển tiếp giữa thế giới con người và thế giới thần linh, thể hiện qua các nghi lễ dâng ngựa gỗ, ngựa giấy trong tín ngưỡng thờ cúng.

“Tinh thần ngựa” trong thời đại mới

Cách mạng công nghiệp có thể thay thế sức kéo của ngựa, nhưng biểu tượng và tinh thần của ngựa không hề biến mất. Nó chuyển hóa, tái sinh trong những hình thái mới. “Mã lực” trở thành đơn vị đo sức mạnh của cỗ máy, chứng tỏ sức ảnh hưởng lâu dài của biểu tượng này.

Trong thời đại số đầy biến động, tinh thần ngựa lại càng trở nên quý giá, đó là tinh thần linh hoạt thích nghi như ngựa điều chỉnh bước chạy trên địa hình phức tạp, là tốc độ nắm bắt cơ hội như ngựa phi nước đại khi thời cơ đến và trên hết là sức bền bỉ, kiên trì để đi hết hành trình vạn dặm giữa một thế giới đầy thách thức.

Năm Ngọ - Hội tụ tinh hoa văn hóa và trí tuệ

Lịch sử năm Ngọ cũng chính là hành trình của biết bao vĩ nhân, tài năng và trí tuệ góp phần xây dựng sự thịnh vượng cho quê hương. Đó là năm sinh của Trạng nguyên Nguyễn Hiền (1234) - vị trạng nguyên trẻ nhất lịch sử Việt Nam; Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258) - anh hùng dân tộc và thiền sư lỗi lạc; Nhà bác học Lê Quý Đôn (1726) - bách khoa toàn thư của thời đại. Trong văn hóa nghệ thuật, năm Ngọ chứng kiến sự ra đời của những tác phẩm bất hủ: “Nhật ký trong tù” (1942) của Chủ tịch Hồ Chí Minh - một kiệt tác thơ ca đầy khí phách. Tờ báo “Nữ giới chung” (1918) - tiếng nói tiên phong cho nữ quyền; những vở cải lương đầu tiên như “Kim Vân Kiều”, “Gia Long tẩu quốc”... đánh dấu sự phát triển vượt bật của sân khấu truyền thống.

Biểu tượng ngựa trong văn hóa Việt Nam chính là sợi chỉ đỏ thiêng liêng nối liền quá khứ và hiện tại, định hướng cho tương lai. Ngựa không chỉ là linh vật của sức mạnh, mà còn là biểu tượng của sự thông minh, linh hoạt, trung thành và bền bỉ - những phẩm chất cần thiết để đối mặt với thời đại mới.

câu tục ngữ, thành ngữ về Ngựa

1. Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ

Ý nghĩa: Nói về tình đoàn kết.

2. Chiêu binh mãi mã

Ý nghĩa: Chiêu mộ những người nhân tài, có sức khỏe, có tinh thần chiến đấu.

3. Mã đáo thành công

Ý nghĩa: Câu chúc may mắn, thành công.

4. Ngựa non háu đá

Ý nghĩa: Chỉ những người trẻ tuổi thường có tính cách hung hăng, thiếu chín chắn.

5. Cưỡi ngựa xem hoa

Ý nghĩa: Chỉ những người làm việc qua loa, không cẩn thận, không tìm hiểu kỹ càng.

6. Ngựa chứng là ngựa hay