Nhìn lại lịch sử, trong cuộc tiến công tiêu diệt quân Thanh ở Thăng Long vào Tết Kỷ Dậu 1789, trên đường hành quân thần tốc từ Phú Xuân (Huế) ra Bắc, Vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) đã tổ chức lực lượng thành 5 đạo quân cùng một lúc tiến công từ nhiều hướng, trên cả chính diện và bên sườn. Mũi chính đột phá vào Hạ Hồi, Ngọc Hồi, phối hợp nhịp nhàng với lực lượng của Đô đốc Long thọc sâu vào Đống Đa, đánh chiếm tổng hành dinh của Tôn Sĩ Nghị ở cung Tây Long, khiến quân địch không kịp trở tay. Với 10 vạn quân, bằng cách cơ động thọc sâu, chỉ 5 ngày, dưới sự chỉ đạo của Vua Quang Trung, quân ta đã tiêu diệt gần 30 vạn quân địch, kết thúc chiến tranh.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, dù Quân đội ta mới ra đời (22-12-1944) với lực lượng ít, vũ khí, trang bị kỹ thuật các loại còn thô sơ nhưng việc vận dụng nghệ thuật tổ chức các lực lượng cơ động thọc sâu đã có bước phát triển mới. Điển hình, trong Chiến dịch Tây Bắc (thu đông năm 1952), ta đã tổ chức lực lượng cơ động đột phá mạnh trên hướng chủ yếu (đánh các trận then chốt tiêu diệt địch phòng ngự ở Nghĩa Lộ, Mộc Châu), phá vỡ hệ thống phòng ngự có chiều sâu của địch từ hữu ngạn sông Thao đến hữu ngạn sông Đà. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ (năm 1954), tiến công địch phòng ngự trong công sự vững chắc, các lực lượng cơ động của ta dựa vào hệ thống trận địa xuất phát tiến công, thực hành vây hãm kết hợp với đột phá, đánh chiếm các vị trí, khu vực hiểm yếu trong hệ thống phòng ngự liên hoàn của địch tại Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Bộ đội Quân đoàn 3 (nay là Quân đoàn 34) đánh chiếm sân bay Tân Sơn Nhất, tháng 4-1975. Ảnh tư liệu
Tổ chức binh đoàn cơ động thọc sâu đã phát triển tầm cao trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975. Ngày 14-4-1975, Chiến dịch giải phóng Sài Gòn-Gia Định đổi tên thành Chiến dịch Hồ Chí Minh. Các lực lượng chiến lược của ta tham gia chiến dịch lịch sử này gồm 4 quân đoàn (1, 2, 3, 4) và Đoàn 232 (tương đương quân đoàn), các đơn vị tăng-thiết giáp, đặc công, công binh, thông tin, pháo binh, không quân, hải quân với đầy đủ binh khí kỹ thuật cùng các đơn vị biệt động, bộ đội địa phương, dân quân du kích chuẩn bị tiến về giải phóng Sài Gòn-Gia Định. 17 giờ ngày 26-4-1975, quân ta được lệnh tổng công kích; 5 cánh quân đồng loạt tiến công trên 5 hướng. Hướng Bắc: Quân đoàn 1 (Binh đoàn Quyết Thắng); hướng Tây Bắc: Quân đoàn 3 (Binh đoàn Tây Nguyên); hướng Đông Nam: Quân đoàn 2 (Binh đoàn Hương Giang); hướng Đông: Quân đoàn 4 (Binh đoàn Cửu Long); hướng Tây và Tây Nam: Đoàn 232 và Sư đoàn 8 (Quân khu 8), nhanh chóng đánh chiếm các mục tiêu trọng yếu của địch.
5 hướng tiến công hình thành thế bao vây, chia cắt, bịt đường địch rút ra biển và ngăn chặn không cho chúng co cụm về tử thủ Sài Gòn-Gia Định, kết hợp với chặn giữ, tiêu diệt và làm tan rã các sư đoàn bộ binh phòng thủ vòng ngoài. Tập trung lực lượng chủ lực nhanh chóng đột phá đánh chiếm các địa bàn then chốt tuyến phòng ngự từ xa trên khu vực ven đô, mở đường cho các binh đoàn chủ lực có tăng-thiết giáp làm lực lượng phái đi trước, dẫn đầu đội hình thọc sâu vào đánh chiếm những mục tiêu quan trọng trong nội đô Sài Gòn-Gia Định: Dinh Độc Lập; Bộ Tổng tham mưu ngụy; biệt khu Thủ đô; sân bay Tân Sơn Nhất; Bộ tư lệnh Cảnh sát quốc gia... Với sức mạnh tiến công như vũ bão, 11 giờ 30 phút ngày 30-4-1975, quân ta đánh chiếm dinh Độc Lập, ngụy quyền Sài Gòn đầu hàng vô điều kiện, cờ giải phóng tung bay phấp phới trên nóc tòa nhà chính của dinh Độc Lập. Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng.
Sự hình thành, phát triển nghệ thuật tổ chức binh đoàn cơ động nói chung, binh đoàn cơ động thọc sâu nói riêng trong tác chiến chiến dịch, nhất là qua thực tiễn tác chiến trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, cần được tiếp tục nghiên cứu, vận dụng, phát triển trong điều kiện mới của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc hiện nay và tương lai. Tiến công tiêu diệt địch để hoàn thành nhiệm vụ tác chiến cấp chiến dịch, chiến lược cần phải có lực lượng mạnh, tổ chức chặt chẽ thành các binh đoàn cơ động binh chủng hợp thành, tạo nên những đòn đánh mạnh, giành thắng lợi cho từng giai đoạn và trận then chốt quyết định, kết thúc chiến tranh.
Trong điều kiện mới của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc hiện nay, cả ta và đối tượng tác chiến đều đã có những sự thay đổi, phát triển (nhất là nhiều loại vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại, công nghệ cao được đưa vào sử dụng làm cho nghệ thuật quân sự, nghệ thuật tác chiến có sự điều chỉnh, phát triển mới, trong đó có những bước phát triển nhảy vọt). Vì vậy, vận dụng nghệ thuật tổ chức binh đoàn cơ động thọc sâu cần nghiên cứu thống nhất, phát triển các nội dung bảo đảm phù hợp với thực tiễn chiến tranh hiện đại, sử dụng vũ khí công nghệ cao: Xác định điều kiện, thời cơ, hình thức, quy mô, yêu cầu sử dụng; nhiệm vụ, phương pháp tác chiến; phương pháp tổ chức, sử dụng, bố trí lực lượng và tổ chức chỉ huy, hiệp đồng... bảo đảm bí mật, phù hợp với từng địa bàn, chiến trường.
NGUYỄN ĐỨC HIẾU - NGUYỄN VĂN TRUNG