Nhật Bản 'gia cố' lá chắn pháp lý, ngăn 'chảy máu' tài sản nông nghiệp

7 giờ trướcBài gốc

Việc sửa đổi Luật Bảo hộ giống cây trồng và hạt giống được xem là bước đi quan trọng nhằm ngăn chặn tình trạng xuất khẩu trái phép vật liệu nhân giống, vốn đã khiến nhiều sản phẩm nông nghiệp Nhật Bản bị nhân rộng ở nước ngoài trước khi được bảo hộ đầy đủ.

Theo các nguồn tin từ Chính phủ Nhật Bản và hãng thông tấn Kyodo, dự luật mới, dự kiến sẽ được trình lên kỳ họp đặc biệt của Quốc hội hiện tại với kế hoạch thực hiện trong năm nay, sẽ cho phép nhà chọn tạo giống có quyền ngăn chặn xuất khẩu trái phép ngay từ thời điểm nộp đơn đăng ký giống, thay vì phải chờ hoàn tất quá trình thẩm định kéo dài nhiều năm như quy định hiện hành.

Khi giống cây trồng trở thành tài sản chiến lược quốc gia

Trong nhiều thập niên, Nhật Bản đã đầu tư lớn vào nghiên cứu chọn tạo giống nhằm tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có giá trị gia tăng cao, nổi tiếng về chất lượng và thương hiệu. Quá trình lai tạo một giống cây mới thường kéo dài hàng chục năm, đòi hỏi nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực đáng kể. Chính vì vậy, hệ thống quyền của nhà chọn tạo giống được thiết lập nhằm bảo đảm nhà nghiên cứu có quyền kiểm soát độc quyền việc sản xuất, nhân giống và thương mại hóa sản phẩm sau khi đăng ký.

Nguồn: fruitnet.com

Theo Luật Bảo hộ giống cây trồng và hạt giống của Nhật Bản, quyền này hiện chỉ phát sinh sau khi giống cây được đăng ký chính thức, với thời hạn bảo hộ 25 năm đối với cây trồng thông thường và 30 năm đối với cây lâu năm như cây ăn quả hoặc cây lâm nghiệp . Tuy nhiên, điểm hạn chế lớn của hệ thống nằm ở quy trình đăng ký kéo dài. Việc công nhận một giống cây mới đòi hỏi các thử nghiệm nghiêm ngặt nhằm xác định tính khác biệt, tính ổn định và tính đồng nhất theo tiêu chuẩn quốc tế. Quá trình này có thể kéo dài tới 6 năm, thậm chí lâu hơn đối với một số loại cây trồng đặc thù. Trong khoảng thời gian chờ xét duyệt, giống cây vẫn chưa được bảo vệ đầy đủ về mặt pháp lý, trong khi trên thực tế các nhà chọn tạo giống phải tiến hành trồng thử nghiệm với quy mô lớn để chuẩn bị thương mại hóa.

Chính giai đoạn này lại trở thành “điểm yếu” khiến nguồn giống cây trồng bị mang ra nước ngoài trái phép, dẫn đến tình trạng sản phẩm chưa kịp xây dựng thương hiệu đã bị cạnh tranh ngay trên thị trường quốc tế.

Thực tế cho thấy nhiều giống nông sản cao cấp của Nhật Bản đã xuất hiện ở nước ngoài dưới các tên gọi tương tự. Một khảo sát của Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF) ghi nhận, hàng chục giống trái cây mang thương hiệu Nhật được rao bán trên các trang web hạt giống tại Trung Quốc và Hàn Quốc, cho thấy nguy cơ thất thoát tài sản trí tuệ nông nghiệp ngày càng rõ nét.

Trường hợp điển hình là giống khoai lang Beniharuka, được đăng ký tại Nhật Bản năm 2010 nhưng nhanh chóng lan rộng tại Hàn Quốc từ khoảng năm 2015. Theo báo chí nông nghiệp Nhật Bản, giống này hiện chiếm tới khoảng 40% diện tích trồng khoai lang tại quốc gia này sau khi bị mang ra ngoài mà không có sự cho phép của chủ sở hữu bản quyền. Không chỉ dừng ở Hàn Quốc, giống cây này còn xuất hiện tại nhiều quốc gia châu Á khác, làm dấy lên lo ngại về việc mất lợi thế cạnh tranh của nông sản Nhật.

Hiện tượng đó phản ánh một nghịch lý: càng thành công về công nghệ lai tạo, Nhật Bản càng đối mặt nguy cơ bị sao chép. Những giống nho cao cấp, dâu tây, táo hay khoai lang nổi tiếng không chỉ mang giá trị thương mại mà còn gắn với hình ảnh quốc gia. Một khi giống cây bị nhân rộng ở nước ngoài với chi phí thấp hơn, khả năng duy trì giá trị thương hiệu trở nên khó khăn.

Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Nhật Bản nằm trong nhóm quốc gia có số lượng quyền bảo hộ giống cây trồng lớn trên thế giới, với hơn 7.500 quyền đang có hiệu lực tính đến năm 2024 . Điều đó cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp Nhật Bản, đồng thời lý giải vì sao vấn đề bảo vệ tài sản trí tuệ nông nghiệp được nâng lên thành ưu tiên chính sách quốc gia.

Bảo vệ chuỗi giá trị nông nghiệp

Dự luật sửa đổi lần này tập trung vào việc chuyển thời điểm phát sinh quyền bảo hộ sang giai đoạn nộp đơn đăng ký. Khi nhà chọn tạo tuyên bố đã nộp hồ sơ, họ có thể yêu cầu ngăn chặn việc xuất khẩu trái phép giống cây ngay lập tức. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý tồn tại lâu nay.

Song song với đó, Nhật Bản cũng dự kiến kéo dài thời hạn bảo hộ quyền của nhà chọn tạo thêm 10 năm. Việc gia hạn này nhằm phù hợp với chu kỳ đầu tư nghiên cứu ngày càng dài và chi phí phát triển giống cây ngày càng cao, đồng thời giúp nhà nghiên cứu có thêm thời gian thu hồi vốn đầu tư.

Trước đó, Nhật Bản đã từng sửa luật theo hướng tăng cường kiểm soát sử dụng giống cây đăng ký, cho phép áp dụng hình phạt nghiêm khắc đối với hành vi mang hạt giống hoặc cây giống ra nước ngoài trái phép, với mức phạt có thể lên tới 10 triệu yen hoặc án tù tới 10 năm trong các trường hợp nghiêm trọng. Tuy nhiên, các biện pháp trên vẫn chưa đủ hiệu quả nếu việc rò rỉ xảy ra trước khi giống được đăng ký chính thức.

Ngoài sửa đổi luật, Chính phủ Nhật Bản còn thúc đẩy hợp tác quốc tế trong hệ thống bảo hộ giống cây trồng. Năm 2025, Nhật Bản đã kết nối hệ thống đăng ký quốc gia với nền tảng UPOV PRISMA, công cụ toàn cầu cho phép nộp đơn bảo hộ giống cây tại nhiều quốc gia cùng lúc. Theo MAFF, việc này giúp giảm thủ tục hành chính và hỗ trợ nhà chọn tạo mở rộng bảo hộ quốc tế nhanh hơn, từ đó hạn chế nguy cơ bị đăng ký trước ở nước ngoài .

Giới chuyên gia nhận định việc mở rộng bảo hộ quốc tế là yếu tố sống còn trong bối cảnh nông sản cao cấp trở thành lĩnh vực cạnh tranh toàn cầu. Một khi giống cây được đăng ký tại nhiều quốc gia, việc sao chép trái phép sẽ dễ bị xử lý hơn về mặt pháp lý.

Theo các nhà quan sát, động thái siết chặt bảo hộ giống cây trồng cũng phản ánh sự thay đổi trong chiến lược phát triển nông nghiệp Nhật Bản. Thay vì chỉ dựa vào sản lượng, Nhật Bản hướng tới mô hình “nông nghiệp thương hiệu”, trong đó giá trị nằm ở chất lượng, truy xuất nguồn gốc và quyền sở hữu trí tuệ. Những sản phẩm như nho Shine Muscat hay nho Ruby Roman đã chứng minh rằng giá trị kinh tế của giống cây có thể vượt xa chi phí sản xuất truyền thống, nhưng đồng thời cũng dễ trở thành mục tiêu sao chép khi nhu cầu toàn cầu tăng cao .

Các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản cho rằng, nếu không bảo vệ hiệu quả giống cây trồng, nông dân và doanh nghiệp sẽ mất động lực đầu tư nghiên cứu. Điều này có thể làm suy yếu năng lực đổi mới của ngành nông nghiệp trong dài hạn, đặc biệt khi dân số nông thôn già hóa và lực lượng lao động giảm.

Từ góc độ kinh tế, bảo hộ giống cây trồng không chỉ nhằm bảo vệ người lai tạo mà còn duy trì toàn bộ chuỗi giá trị, bao gồm nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp xuất khẩu và địa phương sở hữu thương hiệu nông sản. Khi một giống cây bị trồng đại trà ở nước ngoài với giá thấp hơn, sản phẩm chính gốc khó duy trì mức giá cao, kéo theo suy giảm thu nhập của người sản xuất trong nước.

Linh Anh

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/nhat-ban-gia-co-la-chan-phap-ly-ngan-chay-mau-tai-san-nong-nghiep-10408041.html