Những người 'giải mã' lịch sử Thục Phán - An Dương Vương trên đất Cao Bằng

4 giờ trướcBài gốc

Truyền thuyết về thời kỳ Thục Phán - An Dương Vương được lưu truyền hơn hai nghìn năm qua nhiều thế hệ, với không ít chi tiết được bổ sung và biến đổi theo thời gian. Dù đã được quan tâm nghiên cứu từ sớm và khá rộng rãi, song đến nay vấn đề về Thục Phán - An Dương Vương vẫn chưa được hệ thống một cách đầy đủ. Năm 2021, một nhóm các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu chuyên sâu, góp phần làm rõ nguồn gốc, vai trò của Thục Phán - An Dương Vương trong giai đoạn đầu của lịch sử cổ đại Việt Nam, khẳng định vị vua đầu tiên lãnh đạo cuộc kháng chiến chống xâm lược phương Bắc, giành thắng lợi và thống nhất đất nước, sắp xếp lại giang sơn.

Cao Bằng từ ngàn xưa được biết đến là một vùng đất cổ, có lịch sử lâu đời, giữ vị trí trọng yếu nơi biên cương Tổ quốc. Ngay từ ngày đầu dựng nước, Cao Bằng đã là “phên dậu” vững chắc của cả nước. Các di chỉ khảo cổ, di tích được phát hiện tại các huyện Hòa An, Hà Quảng, Quảng Hòa... cùng huyền tích “Báo Luông - Slao Cải” đã chứng minh cho sự xuất hiện của người Việt cổ tại Cao Bằng từ thời tiền sử; nước Nam Cương và truyền thuyết “Cẩu chủa cheng vùa” (chín chúa tranh ngôi vua) đã cho thấy người thống nhất hai thành phần cư dân Lạc Việt và Tây Âu để lập nên nhà nước Âu Lạc là Thục Phán An Dương Vương.

Địa danh Cao Bằng được ghi chép trong sử sách từ rất sớm. Sách Dư địa chí do Nguyễn Trãi biên soạn năm 1435 đã ghi: Cao Bằng là ngoại địa của bộ Vũ Định, đông bắc giáp Lưỡng Quảng; tây Nam tiếp giáp Thái Nguyên, Lạng Sơn; có 1 lộ, 4 châu, 273 làng xã. Đấy là nơi phên giậu thứ tư về phương Bắc. Từ năm 1466, Cao Bằng là phủ Bắc Bình thuộc thừa tuyên Thái Nguyên. Năm 1499, nhà Lê tách ra lập trấn Cao Bằng, trực thuộc Trung ương - đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử hành chính địa phương. Qua các triều Lê, Mạc, Nguyễn, Cao Bằng với nhiều lần điều chỉnh đơn vị hành chính; đến năm 1831 chính thức trở thành tỉnh Cao Bằng. Thời Pháp thuộc, Cao Bằng bị đặt dưới chế độ quân quản. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, hệ thống hành chính được cải tổ. Tỉnh từng sáp nhập với Lạng Sơn (1975), sau đó tái lập tỉnh Cao Bằng năm 1978. Sau nhiều lần điều chỉnh, đến năm 2020, tỉnh Cao Bằng có 10 đơn vị hành chính cấp huyện/161 xã, phường, thị trấn. Từ 1/7/2025, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, Cao Bằng hiện có 56 xã, phường trực thuộc tỉnh.

Cao Bằng phát triển cùng đất nước.

Cao Bằng có địa hình chủ yếu là núi rừng, hiểm trở, giàu tiềm năng sinh thái và du lịch. Các tài liệu và truyền thuyết cho thấy, trong thời kỳ tiền - sơ sử, Cao Bằng đã hình thành các bộ lạc phát triển và nhà nước sơ khai Nam Cương do Thục Chế rồi Thục Phán cai trị, với trung tâm tại Nam Bình (Cao Bình, Hòa An). Truyền thuyết “Cẩu Chủa Cheng Vùa” phản ánh sinh động quá trình hình thành nhà nước Nam Cương, có giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc đối với người Tày, Nùng. Sau khi lãnh đạo kháng chiến chống quân Tần thắng lợi, Thục Phán được vua Hùng nhường ngôi, lập nên nước Âu Lạc và dời đô về Cổ Loa. Sự ra đời của nước Âu Lạc đánh dấu bước phát triển mới trong buổi đầu lịch sử dân tộc Việt Nam. Vai trò của Thục Phán - An Dương Vương và sự hợp nhất Hùng - Thục có ý nghĩa to lớn trong tiến trình dựng nước, giữ nước, để lại nhiều di tích, dấu tích lịch sử còn lưu giữ tại Cao Bằng đến ngày nay.

Truyền thuyết và tư liệu lịch sử đều ghi nhận vai trò của Thục Phán - An Dương Vương, người thống nhất các bộ lạc, lập nên nước Âu Lạc và mở ra bước phát triển mới trong lịch sử dân tộc. Các di sản liên quan đến Thục Phán - An Dương Vương hiện còn lưu giữ khá phong phú tại Cao Bằng, song công tác bảo tồn, xếp hạng và phát huy giá trị vẫn gặp nhiều khó khăn. Người dân có nguyện vọng được tìm hiểu đầy đủ, sâu sắc hơn về truyền thuyết và các giá trị lịch sử liên quan, đồng thời mong muốn lưu giữ lâu dài các di sản, tôn tạo kinh đô Nam Bình và xây dựng công trình thờ Thục Phán - An Dương Vương. Vì vậy, việc bảo vệ và phát huy các di sản này là yêu cầu cấp bách, có ý nghĩa lịch sử, văn hóa sâu sắc đối với Cao Bằng và cả nước.

Những nhà nghiên cứu trong tỉnh đầu tiên về giá trị lịch sử An Dương Vương

Nhiều nhà khoa học khẳng định Thục Phán - An Dương Vương là nhân vật vĩ đại của lịch sử Việt Nam, một trong những vị vua của thời kỳ dựng nước, người anh hùng đã nhiều lần lãnh đạo nhân dân đánh Tần, đuổi Triệu, lập nên những chiến công lừng lẫy. Chính những giá trị lịch sử to lớn ấy đã thôi thúc các nhà khoa học nghiên cứu, giải mã những vấn đề còn nằm sâu trong “địa tầng” lịch sử. Trong số đó, nổi bật là nhóm các nhà khoa học của tỉnh, những người đã dành nhiều tâm huyết triển khai đề tài “Nghiên cứu, bảo tồn những giá trị di sản ở Cao Bằng liên quan đến Thục Phán - An Dương Vương”.

Ông Nông Hải Pín.

Người đầu tiên truyền lửa đam mê cho các thành viên trong nhóm là ông Nông Hải Pín, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, nguyên Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh, Chủ nhiệm đề tài. Là người có đam mê sâu sắc với sử học địa phương, ông cho biết, khi còn là sinh viên Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Tổng hợp trước đây), ông đã được các giảng viên, giáo sư đầu ngành trao đổi, định hướng nghiên cứu về Thục Phán - An Dương Vương. Các thầy đã động viên, khuyến khích ông tiếp tục làm sáng tỏ những luận điểm về Cao Bằng là quê hương của Thục Phán và những công lao to lớn của vị vua này, đặc biệt là cuộc kháng chiến bền bỉ suốt 10 năm chống 50 vạn quân Tần xâm lược giành thắng lợi - một chiến công tiêu biểu, đánh dấu lần đầu tiên nhân dân Cao Bằng đánh bại cuộc xâm lược từ phương Bắc.

Tuy nhiên, sau khi trở về quê hương công tác, quỹ thời gian dành cho nghiên cứu không nhiều, song hễ ở đâu có thông tin, tư liệu liên quan đến Thục Phán, ông đều dày công sưu tầm, tìm hiểu. Đến năm 2001, sau khi hoàn thành công trình Lịch sử Đảng bộ tỉnh Cao Bằng, ông đã dành trọn tâm huyết cho việc nghiên cứu về Thục Phán - An Dương Vương. Với mục tiêu nghiên cứu toàn diện về Thục Phán - An Dương Vương trên các phương diện: nguồn gốc lịch sử, truyền thuyết, hệ thống di tích, hiện vật còn lưu giữ; công tác khai quật khảo cổ học tại các vòng thành của kinh đô cổ Nam Bình (nay thuộc vùng Cao Bình, xã Hưng Đạo) và các địa phương liên quan, đề tài tập trung làm rõ quá trình hình thành và phát triển của nước Nam Cương cổ đại; xác định địa bàn cư trú, quản lý của bộ tộc Tây Âu - Lạc Việt cổ; nghiên cứu quá trình hợp nhất Hùng - Thục và cuộc kháng chiến chống quân Tần xâm lược. Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị các di tích, phục vụ phát triển du lịch gắn với phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Với khối lượng công việc đồ sộ, từ việc nghiên cứu hàng trăm đầu sách đến điền dã, khảo sát thực địa, khai thác tư liệu tại nhiều địa phương và cơ quan nghiên cứu như: Đền Hùng, Cổ Loa, Viện Sử học, Viện Việt Nam học, Viện Khảo cổ học, Viện Ngôn ngữ học, Viện Khoa học lịch sử, Viện Kinh thành, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn…, ông đã tập hợp được hơn 7.000 trang tư liệu, hoàn thiện 19 chuyên đề nghiên cứu với chủ đề “Nghiên cứu, bảo tồn những giá trị di sản ở Cao Bằng liên quan đến Thục Phán - An Dương Vương”. Việc nghiên cứu, bảo tồn, tôn tạo và khai thác, phát huy giá trị di sản văn hóa thời kỳ Thục Phán - An Dương Vương tại Cao Bằng hiện là yêu cầu cấp thiết. Khi di sản này được bảo vệ, công nhận, phục dựng và đầu tư bài bản, sẽ góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và cả nước, thông qua việc hình thành các tour du lịch sinh thái, văn hóa, lịch sử, tâm linh…, khai thác hiệu quả và bền vững giá trị di sản thời kỳ Thục Phán - An Dương Vương trong mối quan hệ gắn bó với quần thể di sản văn hóa - lịch sử cách mạng và cảnh quan thiên nhiên Cao Bằng.

Ông Đinh Ngọc Viện.

Người thứ hai luôn theo sát ông Nông Hải Pín trong mỗi chuyến đi là ông Đinh Ngọc Viện ,Thư ký đề tài, người đồng nghiệp từng công tác tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, cùng chung niềm đam mê nghiên cứu khoa học và khát vọng giải mã lịch sử Thục Phán - An Dương Vương gắn với vùng đất Cao Bằng. Ông Viện cho biết, ngay từ những năm 2000 ông đã từng đề xuất nghiên cứu vấn đề Thục Phán - An Dương Vương, tuy nhiên, do điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương khi đó còn nhiều khó khăn, việc triển khai nghiên cứu tổng thể một đề án quy mô lớn gặp không ít trở ngại. Đến năm 2021, với sự quan tâm, chỉ đạo và động viên của lãnh đạo tỉnh cùng sự đồng hành của các chuyên gia, nhóm nghiên cứu đã tập trung sưu tầm, khai thác tư liệu, tiến hành nghiên cứu một cách đầy đủ, sâu sắc và toàn diện về Thục Phán - An Dương Vương.

Ông Viện cho rằng, truyền thuyết về Thục Phán - An Dương Vương hiện vẫn được lưu giữ rộng rãi trong đời sống tinh thần của nhân dân nhiều địa phương, đặc biệt là ở Cao Bằng. Các nhân vật và sự kiện trong truyền thuyết gắn liền với những địa danh, di vật cụ thể như Tổng Lằn, Phiêng Pha, Khau Lừa, Nà Pia, Cao Bình, Nam Bình…, phản ánh sinh động quá trình đấu tranh giành và giữ quyền lực, xây dựng quốc gia, phát triển kinh tế và hình thành các làng bản cổ. Những câu chuyện dân gian như “Chín chúa tranh vua”, các cuộc thi tài, hay quá trình khai khẩn ruộng đồng, đóng thuyền, xây thành không chỉ thể hiện trí tuệ, tài năng của Thục Phán mà còn phản ánh rõ ý thức cộng đồng, tinh thần sáng tạo và khát vọng vươn lên của cư dân cổ. Truyền thuyết đã ăn sâu vào tiềm thức nhân dân, được lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành ký ức văn hóa bền vững và vẫn còn sống động trong cộng đồng đến ngày nay.

Trải qua hơn hai nghìn năm lưu truyền, truyền thuyết về Thục Phán - An Dương Vương có sự bổ sung, biến đổi theo thời gian, song nhân dân vẫn tự giác gìn giữ và bảo tồn cái lõi lịch sử cốt yếu. Các nhà nho và sử gia, tiêu biểu là Ngô Sĩ Liên, đã tiếp thu, chắt lọc nguồn tư liệu dân gian để hệ thống hóa trong chính sử, góp phần soi sáng buổi đầu dựng nước của dân tộc. Truyền thuyết về Thục Phán - An Dương Vương vừa là hình thức ký ức lịch sử của nhân dân, vừa thể hiện sâu sắc ý thức dân tộc, tinh thần bình đẳng, quan niệm tuyển chọn nhân tài, cùng niềm tự hào về trí tuệ và bản lĩnh của người Việt cổ. Cho đến ngày nay, truyền thuyết vẫn được lưu truyền trong cộng đồng. Khi đến những địa danh như Mai Long, Tổng Lằn…, người dân địa phương vẫn kể lại tỉ mỉ các tích truyện xưa, khiến những người làm công tác nghiên cứu không khỏi xúc động và thêm trân trọng giá trị của ký ức văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Nông Đức Kinh (bên trái), xóm Bản Chang, xã Phan Thanh kể về truyền thuyết cánh đồng Phiêng Pha và các địa danh liên quan đến Thục Phán.

Ông Nông Đức Kinh, xóm Bản Chang, xã Phan Thanh, cao niên am hiểu về truyền thuyết cánh đồng Phiêng Pha và các địa danh, di tích, di vật liên quan đến nhân vật Thục Phán và nước Nam Cương cho biết: người dân mong muốn có những người quan tâm, am hiểu viết lại để lưu truyền cho con cháu sau này hiểu biết hơn về vị vua tài giỏi có công lớn và đặc biệt những đóng góp của Thục Phán - An Dương Vương cho nhân dân Cao Bằng.

Bà Ngô Thị Cẩm Châu.

Là nơi trưng bày, lưu giữ các hiện vật và tư liệu quý liên quan đến lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, khoa học của dân tộc, Bảo tàng tỉnh hiện đang bảo quản nhiều hiện vật gắn với Thục Phán - An Dương Vương. Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ngô Thị Cẩm Châu là thành viên tích cực, đầy tâm huyết trong quá trình tham gia nghiên cứu, góp phần làm sáng tỏ vai trò của Thục Phán - An Dương Vương trong cuộc kháng chiến chống quân Tần trên đất Cao Bằng. Giai đoạn lịch sử dựng nước đầu tiên gắn với Thục Chế, Thục Phán - An Dương Vương tại Cao Bằng còn được phản ánh qua truyền thuyết “Cẩu chủa cheng vùa” (Chín chúa tranh vua), hiện vẫn lưu truyền trong cộng đồng người Tày. Truyền thuyết kể về nước Nam Cương và cuộc tranh ngôi vua Thục của chín chúa, gắn với nhiều địa danh hiện vẫn còn tồn tại trên địa bàn tỉnh như: Tổng Chúp, Tổng Lằn, Khau Lừa, Thin Tốc, Phiêng Pha… Theo bà Ngô Thị Cẩm Châu, dù đã có cơ sở từ nhiều công trình nghiên cứu khoa học, song đây là đề tài lớn, đòi hỏi quá trình nghiên cứu lâu dài, dàn trải tại nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh. Có những thời điểm việc nghiên cứu gặp không ít khó khăn, song với sự nỗ lực của cả nhóm, đặc biệt là hai nhà khoa học Nông Hải Pín và Đinh Ngọc Viện - những người đã dành trọn thời gian cho nghiên cứu và thực địa, công trình được triển khai đúng kế hoạch đề ra.

Nhóm đề tài gồm 8 thành viên, hai chuyên gia đến từ Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 6 thành viên trong tỉnh tham gia đề tài đều chung tinh thần tâm huyết, trách nhiệm với việc làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa trên quê hương. Đây là những nhà nghiên cứu có thế mạnh về tư liệu lịch sử, địa chí, khảo cổ, văn hóa dân gian, ngoài 3 thành viên trên còn có ông Đinh Ngọc Hải, bà Triệu Thị Thu Trang, Trần Thị Thoan, tất cả đều tích cực đóng góp chuyên môn, góp phần nâng cao chất lượng và chiều sâu khoa học của đề tài.

Với khối lượng nghiên cứu đồ sộ, từ việc khảo cứu hàng trăm đầu sách đến thực địa tại nhiều cơ quan, viện nghiên cứu trong và ngoài tỉnh, nhóm nghiên cứu đã tập hợp, hoàn thiện 19 chuyên đề khoa học. Đề tài được Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghiệm thu cấp tỉnh xếp loại xuất sắc, góp phần tôn vinh và lan tỏa niềm tự hào đối với Thục Phán - An Dương Vương, một trong những vị vua đầu tiên của thời đại dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Hồng Chuyên

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/nhung-nguoi-giai-ma-lich-su-thuc-phan-an-duong-vuong-tren-dat-cao-bang-3185445.html