Tương xứng với thiết chế quyền lực nhà nước gần dân nhất

3 giờ trướcBài gốc

Cơ sở vật chất trường học là chuyên đề được HĐND nhiều phường, xã giám sát sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Ảnh: B. Nguyên

Chính từ yêu cầu ấy, khát vọng vươn mình của HĐND cấp xã được hình thành - vươn lên tương xứng với quyền được trao, với vai trò là thiết chế quyền lực nhà nước gần dân, sát dân và chịu trách nhiệm trực tiếp trước Nhân dân.

Gần dân, sát việc hơn

Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72 quy định khá trọn vẹn đầy đủ thẩm quyền của HĐND cấp xã trong một điều luật (Điều 21), HĐND cấp xã có thẩm quyền quyết định hầu hết các vấn đề quan trọng gắn trực tiếp với đời sống dân sinh. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều nội dung trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện nay được phân định về cấp xã, tạo điều kiện để HĐND “gần dân hơn, sát việc hơn”.

Thực tiễn hoạt động của HĐND cấp xã năm 2025, tính từ khi chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đến nay cho thấy một bức tranh khá sinh động về vai trò “quyết định những vấn đề sát sườn nhất với đời sống dân sinh”. Bình quân mỗi xã, phường đã tổ chức từ 4-6 kỳ họp, ban hành trên 10 nghị quyết bao trùm các lĩnh vực. Đáng chú ý, nhiều địa phương không dừng ở việc “làm đúng quy trình”, mà đã bám rất sát tinh thần của luật để thực hiện chức năng quyết định linh hoạt, kịp thời, góp phần cùng UBND tháo gỡ những “điểm nghẽn” phát sinh ngay từ thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Ông Đinh Tiên Hoàng, Phó Chủ tịch HĐND xã Xuân Viên, Phú Thọ khẳng định: Nếu chậm quyết định, chờ hướng dẫn đầy đủ từng việc thì nhiều vấn đề sẽ bị ách lại. HĐND phải là nơi “chốt” kịp thời những nội dung thuộc thẩm quyền, trên cơ sở luật cho phép, để bộ máy vận hành thông suốt ngay từ cơ sở. Chính sự chủ động này đã giúp nhiều địa phương xử lý nhanh những bài toán tưởng chừng rất “hành chính” nhưng lại tác động trực tiếp đến người dân, như việc trùng tên thôn, tổ dân phố sau sáp nhập xã, phường.

Cùng với đó, việc rà soát, chuyển tiếp và điều chỉnh các công trình, dự án đầu tư công sau khi có quyết định của tỉnh cũng cho thấy dấu ấn rõ nét của HĐND cấp xã. Nhiều địa phương đã kịp thời ban hành nghị quyết điều chỉnh kế hoạch đầu tư công, tháo gỡ ách tắc về thủ tục, đồng hành với UBND và nhà đầu tư đẩy nhanh tiến độ thi công. Không ít công trình được “giải phóng” khỏi tình trạng chờ đợi, kéo dài, mang lại những giá trị cụ thể và niềm vui hiện hữu cho người dân ngay trong năm đầu vận hành mô hình mới.

Ở chiều giám sát, nhiều “quả ngọt” cũng đã được ghi nhận. Hoạt động giám sát việc giải quyết ý kiến, kiến nghị của cử tri được bám sát đến cùng, xử lý ngay từ gốc, không chờ đến kỳ họp. Tại xã Hưng Nguyên (Nghệ An), công trình đường giao thông kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ, từng là nỗi bức xúc dai dẳng của cử tri, đã được HĐND xã liên tục giám sát, đôn đốc, yêu cầu làm rõ trách nhiệm và tiến độ. Đến nay, tuyến đường đã hoàn thành thảm nhựa, người dân có thể đón Tết trong không khí mới khang trang, an toàn, không phải chịu ảnh hưởng của bụi bẩn, ô nhiễm. “Dân mừng vì kiến nghị được lắng nghe và giải quyết rốt ráo”, cử tri phấn khởi cho biết.

Cốt lõi ở chất lượng đại biểu

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, bên cạnh những điểm sáng, hoạt động của HĐND cấp xã vẫn đang đối mặt với không ít thách thức về năng lực đại biểu, khối lượng công việc tăng nhanh và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng quyết định, giám sát trong bối cảnh bộ máy tinh gọn. Đây chính là bài toán đặt ra cho giai đoạn tiếp theo: làm thế nào để HĐND cấp xã thực sự trở thành “trụ cột dân cử” vững chắc, đủ bản lĩnh và trí tuệ, đáp ứng kỳ vọng của Nhân dân trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành, câu hỏi đặt ra không còn là: HĐND cấp xã có đủ thẩm quyền hay không, mà là làm thế nào để quyền năng đó được thực thi đúng, trúng và mang lại hiệu quả thực chất. Muốn vươn mình, HĐND cấp xã trước hết phải khẳng định vai trò ở chức năng quyết định - trụ cột làm nên vị thế của cơ quan dân cử ở cơ sở.

Quyết định đúng thẩm quyền và sát thực tiễn là yêu cầu xuyên suốt. HĐND cấp xã không thể chờ đợi, trông ngóng cấp trên “mở đường” cho từng việc cụ thể, mà phải chủ động lựa chọn vấn đề, kịp thời ban hành nghị quyết trong khuôn khổ luật định để tháo gỡ những “điểm nghẽn” nảy sinh từ thực tiễn thực thi pháp luật ở cơ sở. Từ tổ chức đơn vị hành chính, quản lý đô thị - nông thôn, đầu tư công, đến những vấn đề dân sinh cấp thiết, mỗi quyết định của HĐND phải trả lời được các câu hỏi: có giải quyết được vướng mắc hay không, có tạo thuận lợi cho người dân và bộ máy hay không và trước hiện là có đúng quy định không? Chỉ khi nghị quyết đi thẳng vào đời sống, đúng pháp luật, chức năng quyết định mới thực sự phát huy giá trị.

Trên nền tảng đó, hoạt động giám sát phải được nâng tầm để bảo đảm các quyết định được thực thi đến nơi đến chốn. Muốn giám sát “trúng và đúng”, HĐND cấp xã cần chuyển mạnh từ giám sát theo kế hoạch sang giám sát theo vấn đề; từ nghe báo cáo sang yêu cầu giải trình; từ những kết luận chung chung sang các kiến nghị có địa chỉ rõ ràng, có thời hạn thực hiện và cơ chế theo dõi cụ thể. Đặc biệt, phải coi chất vấn tại kỳ họp là “linh hồn” của giám sát, nơi thể hiện bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm của đại biểu, chứ không phải một nội dung mang tính hình thức hay phụ trợ.

Cùng với quyết định và giám sát, tiếp xúc cử tri và tiếp công dân tiếp tục là kênh quan trọng để HĐND cấp xã thực hiện chức năng đại diện. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, HĐND cấp xã càng phải đóng vai trò “đầu mối” tiếp nhận, chuyển tải và giám sát việc giải quyết kiến nghị của Nhân dân. Thực tế, điều cử tri quan tâm không chỉ là ý kiến có được ghi nhận hay không, mà là bao giờ được giải quyết và giải quyết đến đâu. Ở đây, vai trò của HĐND cấp xã cần được khẳng định rõ hơn: không chỉ tổng hợp và chuyển kiến nghị, mà phải theo dõi, giám sát toàn bộ quá trình giải quyết; đưa kết quả thực hiện trở lại nghị trường, gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, cá nhân; thậm chí tổ chức chất vấn công khai nếu chậm trễ, né tránh hoặc thiếu trách nhiệm. Chỉ khi đó, tiếp xúc cử tri mới thực sự trở thành một khâu quan trọng trong chu trình quyết định - giám sát - trách nhiệm giải trình, thay vì dừng lại ở một hoạt động mang tính thủ tục.

Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã trao cho HĐND cấp xã vị thế và thẩm quyền rõ ràng hơn bao giờ hết. Nhưng để quyền năng đó chuyển hóa thành hiệu quả thực chất, điều cốt lõi vẫn nằm ở chất lượng đại biểu, phương thức tổ chức hoạt động và bản lĩnh phản biện của cơ quan dân cử ở cơ sở. Khi HĐND cấp xã dám quyết định vì lợi ích chung, dám giám sát và dám truy trách nhiệm đến cùng, khi đó quyền lực của Nhân dân mới thực sự được hiện thực hóa từ cơ sở. Từ yêu cầu đó, kỳ vọng đặt vào cuộc bầu cử đại biểu HĐND khóa mới không chỉ là đủ về số lượng, mà phải “gọn mà tinh”, bảo đảm cơ cấu hợp lý, lựa chọn được những đại biểu có tâm, có tầm, am hiểu thực tiễn và đủ bản lĩnh nghị trường. Đây chính là tiền đề để HĐND cấp xã không chỉ vận hành đúng luật, mà thực sự hiệu quả hơn trong giai đoạn phát triển mới.

Hồng Lam

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/tuong-xung-voi-thiet-che-quyen-luc-nha-nuoc-gan-dan-nhat-10402405.html