Xuất khẩu Việt trước nhiều biến số mới của thương mại toàn cầu

7 giờ trướcBài gốc

Tháng 1/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt hơn 1,01 tỷ USD, tăng 30,6% so với mức 774 triệu USD cùng kỳ năm 2025. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), triển vọng tháng 2 và cũng như thời gian tiếp theo được dự báo sẽ chịu tác động từ những biến động chính sách thương mại tại Hoa Kỳ – thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Không chỉ riêng thủy sản, nhiều ngành hàng khác cũng ghi nhận khởi đầu năm 2026 khả quan nhưng đang đối mặt với những biến số mới từ môi trường thương mại toàn cầu.

Rủi ro bên ngoài gia tăng

Nửa cuối tháng 2, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã bác bỏ các mức thuế quan “có đi có lại” được Chính quyền Tổng thống Donald Trump ban hành theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA).

Ngay sau phán quyết này, để duy trì xu hướng bảo hộ thương mại, Nhà Trắng áp thuế bổ sung 10% trên diện rộng trong 150 ngày theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại 1974 bắt đầu từ 24/2 và tuyên bố sẽ tăng lên 15% trong thời gian tới.

So với mức thuế đối ứng 20% áp dụng với hàng hóa Việt Nam từ tháng 8/2025, mức thuế mới được đưa ra là thấp hơn. Tuy nhiên, đây không phải là tín hiệu cho thấy môi trường thương mại đã “an toàn” trở lại. Ngược lại, sự điều chỉnh liên tục của chính sách thuế tạo tâm lý bất định đối với nhà nhập khẩu và doanh nghiệp xuất khẩu. Chưa kể, khi mức thuế giữa Việt Nam và các quốc gia từng chịu thuế cao như Trung Quốc hay Ấn Độ được thu hẹp, lợi thế tương đối của Việt Nam tại thị trường Mỹ không còn rõ rệt như trước.

Bên cạnh thuế quan, rào cản kỹ thuật cũng gia tăng. Với ngành thủy sản, từ 1/1, Mỹ chính thức cấm nhập khẩu thủy sản từ các nghề hoặc quốc gia không được công nhận tương đương theo Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú Biển (MMPA). Nhiều lô hàng có thể phải bổ sung chứng nhận tương đương (COA), làm tăng chi phí tuân thủ và rủi ro chậm thông quan. Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp ngành thủy sản phải rà soát lại toàn bộ chuỗi cung ứng, đặc biệt với nhóm khai thác biển.

VASEP cho biết, thị trường Hoa Kỳ đang nổi lên như một điểm cần thận trọng. Một số doanh nghiệp phản ánh đơn hàng sang Mỹ có dấu hiệu chững lại trong bối cảnh tâm lý thị trường bị chi phối bởi cả rào cản kỹ thuật lẫn thuế quan.

Bên cạnh đó, những diễn biến căng thẳng leo thang tại Trung Đông đang làm gia tăng rủi ro chuỗi cung ứng toàn cầu.

Iran nằm sát eo biển Hormuz – tuyến trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu thế giới. Tại văn bản số 229/XNK-TLH ngày 1/3, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho biết, dự báo giá cả các mặt hàng tiêu dùng, giá nhiên liệu, giá dầu thế giới sẽ có biến động theo chiều hướng gia tăng trong thời gian tới, gây ra tác động tiêu cực gián tiếp và đa chiều đến hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu của Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Đại học Kinh tế TP HCM đánh giá, diễn biến địa chính trị gần đây nhạy cảm với Việt Nam do nền kinh tế có độ mở cao, phụ thuộc lớn vào xuất khẩu và vẫn phải nhập khẩu đáng kể đầu vào năng lượng.

Theo ông Huân, khi rủi ro an ninh tại các tuyến Trung Đông - Suez gia tăng, logistics sẽ trở thành cú sốc chi phí trực tiếp nhất. Phần lớn hàng xuất khẩu của Việt Nam sang châu Âu và một phần sang Mỹ đi qua các tuyến này. Nếu tàu phải đi vòng hoặc bị áp phụ phí chiến tranh, chi phí sẽ tăng nhanh.

"Tuyến vận chuyển thay thế dài hơn hoặc phí bảo hiểm chiến tranh tăng cao sẽ kéo dài thời gian giao hàng, giảm độ tin cậy chuỗi cung ứng, yếu tố then chốt với các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử lắp ráp", ông Huân nhận định.

Chuyên gia đưa ra kịch bản, nếu căng thẳng kéo dài trên 6 tháng, tác động sẽ lan từ chi phí sang đơn hàng và kim ngạch. Doanh nghiệp sẽ mất lợi thế giá và độ đúng hạn so với các đối thủ gần thị trường tiêu thụ như Mexico, Thổ Nhĩ Kỳ, khu vực Đông Âu hay Bắc Phi. Nhà nhập khẩu có thể dịch chuyển bớt đơn hàng. kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam có thể giảm khoảng 2 - 4% so với kịch bản cơ sở, tương đương mất 0,8 - 1,5 điểm phần trăm tăng trưởng xuất khẩu trong năm.

Nâng sức chống chịu của khu vực xuất khẩu

Trong bối cảnh hiện nay, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân cho rằng mục tiêu quan trọng nhất là giữ được năng lực giao hàng ổn định và chi phí dự đoán được của các ngành hàng.

Với Chính phủ, cần ưu tiên ổn định chi phí logistics quốc tế, làm việc với các hãng tàu và bảo hiểm để duy trì tuyến vận chuyển ổn định. Bên cạnh đó, cần điều hành linh hoạt giá năng lượng và tỷ giá nhằm giảm tốc độ truyền dẫn chi phí, hỗ trợ doanh nghiệp đa dạng hóa tuyến vận tải và thị trường xuất khẩu.

Với doanh nghiệp, cần chủ động quản trị chi phí logistics, đa dạng hóa hãng tàu và tuyến vận chuyển, điều chỉnh điều khoản hợp đồng để chia sẻ rủi ro chi phí, nâng giá trị sản phẩm để giảm nhạy cảm với cước vận tải; tăng dự trữ nguyên liệu và linh hoạt kế hoạch sản xuất.

Trước diễn biến phức tạp tại khu vực Trung Đông, Cục Xuất nhập khẩu cũng đã đưa ra một số khuyến nghị cụ thể nhằm giúp các hiệp hội, doanh nghiệp chủ động ứng phó và giảm thiểu rủi ro.

Trong đó, các hiệp hội ngành hàng xuất nhập khẩu và logistics theo dõi sát tình hình, thường xuyên trao đổi với cơ quan quản lý để cập nhật thông tin cho hội viên. Qua đó, chủ động kế hoạch sản xuất, tổ chức xuất nhập khẩu và vận tải hàng hóa, tránh ùn tắc, giảm thiểu tác động từ tình hình Trung Đông đồng thời nâng cao khả năng thích ứng trước biến động quốc tế.

Các doanh nghiệp được khuyến nghị tiếp tục đa dạng nguồn cung ứng hàng hóa, tìm kiếm các thị trường khác có nguồn cầu tương tự để lựa chọn phương án thay thế, giảm thiểu ảnh hưởng khi hoạt động xuất khẩu hàng hóa sang Israel, Iran và khu vực Trung Đông gặp khó khăn.

Nhiều hiệp hội ngành hàng như dệt may, thủy sản, điện tử đã sớm khuyến nghị cộng đồng doanh nghiệp trước những diễn biến mới của chính sách thuế quan, cũng như địa chính trị thế giới.

Áp lực lớn nhất hiện nay là khả năng thích ứng với chính sách thay đổi liên tục, các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường và biến động chuỗi cung ứng.

Như đánh giá của Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, phản ứng của cộng đồng doanh nghiệp đang dần chuyển từ tâm thế “ứng phó tình huống” sang tư duy chiến lược dài hạn. Doanh nghiệp buộc phải đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tận dụng sâu hơn các FTA. Việc tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc xuất xứ, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước cũng không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc để tồn tại.

Hầu hết các biến số quan trọng của cuộc khảo sát đều cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ hơn, bao gồm sản lượng, số lượng đơn đặt hàng mới, việc làm và hoạt động mua hàng. Tuy nhiên, tình hình xuất khẩu nhìn chung vẫn ảm đạm, với số lượng đơn đặt hàng mới từ nước ngoài không thay đổi kể từ tháng 1. Tình trạng cầu mạnh lên đã dẫn đến áp lực tăng giá gia tăng, cả về chi phí của doanh nghiệp và giá cả mà họ tính cho khách hàng. Chúng ta cần theo dõi sát sao dữ liệu trong những tháng tới để xem liệu tình trạng tăng giá có bắt đầu làm hạn chế nhu cầu hay không.”

Ông Andrew Harker Giám đốc Kinh tế tại S&P Global Market Intelligence

Nhìn tổng thể, năm 2026 mở đầu bằng tín hiệu phục hồi khả quan, nhưng bức tranh tăng trưởng không hoàn toàn đồng đều. Thị trường Mỹ – một trong những thị trường trọng điểm – đang bước vào giai đoạn biến động mạnh về chính sách thương mại. Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng nhanh, kiểm soát tuân thủ và đa dạng hóa thị trường sẽ tiếp tục là yếu tố then chốt để duy trì đà tăng trưởng của ngành thủy sản Việt Nam trong các tháng tới.

Bà Lê Hằng Phó Tổng Thư ký VASEP

Việc thuế 10% duy trì trong 150 ngày là tín hiệu tích cực ngắn hạn, giúp tăng sức cạnh tranh so với các đối thủ chịu mức thuế thấp hơn. Doanh nghiệp có thể tận dụng khoảng thời gian này ký thêm đơn hàng ngắn hạn với nhà nhập khẩu Mỹ. Dự báo việc giảm thuế tạm thời có thể duy trì hoặc đẩy mạnh đà tăng này trong quý I và II năm nay, đặc biệt nếu doanh nghiệp tranh thủ xuất khẩu để bù đắp chi phí trước đó

Ông Trần Hoàng Sơn Giám đốc Chiến lược thị trường VPBank Research