Dặt dìu tiếng sáo

4 giờ trướcBài gốc

1. Tôi vẫn nhớ như in những ngày hè rực nắng cùng lũ trẻ trong xóm ra gốc đa nơi đồng làng để chơi trò chuyền thẻ. Khác với đám bạn, việc “trốn mẹ đi chơi” của tôi chỉ là cái cớ, bởi điều mời gọi, níu chân tôi đến với cánh đồng quê chính là tiếng sáo trúc. Có những hôm gió Lào thổi hun hút, nóng rát cả mặt, vậy mà chỉ cần nghe âm thanh quen thuộc của sáo, mọi thứ như dịu lại, lòng người cũng trở nên nhẹ tênh.

Lớn thêm một chút, tôi cũng tập tành thổi sáo rồi theo chân đám trẻ chăn trâu ra đồng. Giữa khoảng không bao la của đất trời, trên lưng trâu thong dong, những cậu bé tóc cháy nắng, làn da sạm đen say sưa thổi sáo. Âm thanh réo rắt, khi trầm, khi bổng cứ thế bay lên, lan tỏa, dệt nên một khúc ca bình yên, trong trẻo.

2. Nhìn vẻ ngoài, cây sáo thật giản đơn, chỉ là một ống trúc nhỏ khoét lỗ. Nhưng để biến một vật vô tri thành một “sinh thể” biết “nói”, đòi hỏi cả một hành trình công phu. Để làm ra cây sáo, người ta phải chọn những thân trúc, nứa thẳng, đánh bóng bề mặt, làm sạch mắt trúc bên trong rồi tỉ mỉ khoét lỗ thổi và lỗ định âm…

Làm ra một ống sáo có âm thanh tốt đã khó, thổi sao cho hay, luyến láy nên những thanh âm đặc trưng lại là một quá trình khổ luyện. Người nghệ sĩ không chỉ dùng hơi thở, mà còn bằng tài năng, gửi gắm cả tâm can mình mới có thể tạo ra những giai điệu du dương khiến người nghe đắm say, thổn thức.

Người Vân Kiều thổi sáo A mam - Ảnh: Nh.V

3. Giữa miền đất Quảng Trị nắng gió khắc nghiệt - nơi những làn điệu dân ca vẫn ngân vang trong đời sống thường ngày, sáo trúc từ lâu đã trở thành một thanh âm quen thuộc, gần gũi. Trong những nếp nhà bình dị, luôn có những con người lặng lẽ gìn giữ hồn cốt truyền thống, như ông Dương Văn Liên ở xã Trường Phú.

Mang tâm hồn của một người nghệ sĩ chân chất, ông dành trọn cuộc đời để nâng niu và thổi hồn vào những nhạc cụ dân tộc. Dẫu trải nghiệm và gắn bó với nhiều loại nhạc cụ như đàn tranh, đàn bầu, đàn nguyệt… song với ông, sáo trúc vẫn là âm thanh đặc biệt và gần gũi nhất.

Với người nghệ sĩ đa tài ấy, cây sáo không đơn thuần là một nhạc cụ, mà giống như một người bạn thầm lặng, luôn hiện diện trong từng nhịp sống. Sáo theo ông vào rừng tìm cây thuốc, cùng ông rong ruổi qua những chặng đường dài, song hành cùng ông lên sân khấu hay những lúc buồn, vui. Điều khiến tôi ấn tượng hơn cả là ông còn tự tay chế tác nên từng cây sáo cho riêng mình. Mỗi cây sáo ra đời với ông là cả một quá trình dài chăm chút, tỉ mỉ, kết tinh của sự cần mẫn và một tình yêu bền bỉ.

Tiếng sáo khi qua làn hơi của ông cũng vì thế mà mang nhiều sắc thái. Lúc thì chậm rãi, dìu dặt; lúc lại dồn dập, gấp gáp và cũng có khi như lời tâm sự, nỉ non… Người nghe nhận ra trong những âm thanh ấy không chỉ có giai điệu, mà còn thấp thoáng bóng dáng của một đời người gắn bó với đất, với quê bằng tất cả sự chân thành, mộc mạc.

Biết bao người con của quê hương Quảng Trị dẫu bôn ba lập nghiệp nơi phố thị vẫn mang theo bên mình cây sáo như giữ lại chút gì rất riêng của quê nhà. Ông hàng xóm của tôi là một người như thế. Năm nào cũng vậy, cứ đến Tết hay những ngày giỗ chạp, ông lại trở về và hành trang mang theo không thể thiếu cây sáo. Trong các dịp liên hoan, sum họp gia đình, tiếng sáo của ông ngân lên những thanh âm trong veo, bay bổng. Rồi cũng chính từ cây sáo ấy hôm tiễn người cha về miền xa thẳm lại là những thanh âm trầm buồn, khắc khoải đến thắt lòng.

Dường như mọi vui, buồn của đời người đều tìm được chỗ trú trong từng hơi thở và đôi bàn tay của người nghệ sĩ. Và cứ thế, tiếng sáo như một công cụ để người ta kể những câu chuyện không bao giờ cũ về chuyện đất, chuyện người.

4. Nếu sáo trúc của miền xuôi mang vẻ tao nhã, thì khi ngược lên những cánh rừng phía Tây Quảng Trị, ta lại bắt gặp một loại sáo kỳ lạ và đầy mê hoặc của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô, đó là sáo A mam. A mam không chỉ là nhạc cụ mà còn là biểu tượng của tình yêu và sự gắn kết.

Điểm độc đáo của sáo A mam chính là việc sử dụng phải cần tới hai người: Một người phát ra âm thanh, người còn lại tạo ra giai điệu. Và chỉ khi hai tâm hồn đồng điệu mới có thể tạo ra những âm thanh hòa quyện, bay bổng. Có lẽ vì vậy mà từ lâu, tiếng sáo đã trở thành một cách để người ta ngỏ lời thương nhớ trong những buổi “đi sim” những cuộc hẹn hò dưới ánh trăng miền sơn cước.

Tôi từng nghe kể về những đôi vợ chồng người Vân Kiều, từ thuở còn trẻ đã quen nhau qua tiếng sáo đến khi tóc trắng màu mây vẫn cùng nhau thổi sáo như thuở ban đầu. Qua bao mùa trăng, âm thanh ấy vẫn trong trẻo và bền bỉ như tình cảm họ dành cho nhau, lặng lẽ mà bền chặt.

Trong những dịp như lễ mừng lúa mới hay đám cưới của trai gái trong bản làng, tiếng A mam lại cất lên, không chỉ để vui mà còn như một lời gửi gắm nguyện cầu cho mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui và cho tình yêu thêm nồng thắm.

Nhìn bề ngoài, sáo A mam có cấu tạo giản dị tưởng như ai cũng có thể làm được. Thế nhưng, để tạo nên một cây sáo trọn vẹn lại là cả một câu chuyện của kinh nghiệm và sự tinh tế. Sáo được làm từ nhánh cây “đương”, một loài thuộc họ tre trúc. Ngay từ khâu chọn nguyên liệu đã đòi hỏi sự cẩn trọng. Cây không được quá già, vì sẽ khô và cứng; cũng không thể quá non, bởi dễ xốp và nhanh hỏng. Những lựa chọn đó cho thấy người vùng cao không chỉ làm nhạc cụ mà họ đang đối thoại với thiên nhiên, lắng nghe và thuận theo nhịp điệu của núi rừng.

Nghĩ về đời sống tinh thần của bà con nơi sơn cước, tôi chợt nhớ đến những câu hát của nhạc sĩ Nguyễn Văn Sỹ trong bài “Tiếng sáo A mam” rằng: “Ở trên đồi cao, mây núi trập trùng. Mùa sim về đây, nghe tiếng sáo A mam. Tiếng sáo bên dòng suối, tiếng sáo trên đồi cao. Gieo rắc giữa mùa trăng. Tiếng sáo chung làn hơi, tiếng sáo anh và em… tiếng sáo tình yêu”.

Đó không chỉ là giai điệu mà còn là bức tranh mở ra một không gian thơ mộng của mùa trăng huyền ảo, nơi âm thanh của A mam hòa cùng tiếng gió ngàn, tiếng suối chảy, vọng trên đồi cao, len vào từng vách đá để rồi nối những tâm hồn lại gần với nhau. Và có lẽ, ở nơi ấy, tiếng sáo không chỉ để nghe mà còn là một phần của tình yêu và sự gắn kết trong cuộc sống cộng đồng.

Giữa nhịp sống vội vã, chỉ cần bắt gặp âm thanh trong trẻo, vi vu của tiếng sáo, lòng người đã dịu lại. Với nhiều người, tiếng sáo như một sợi dây mảnh mà bền, âm thầm níu giữ cội nguồn. Dù đi xa đến đâu, khi nghe lại âm thanh ấy, chợt nhận ra quê hương vẫn luôn hiện hữu, gần gũi như

Nh.V

Nguồn Quảng Trị : https://baoquangtri.vn/van-hoa/202604/dat-diu-tieng-sao-3a21463/