Miền ký ức mãi còn thao thức

3 giờ trướcBài gốc

Bài hát “Câu hò bên bờ Hiền Lương” của nhạc sĩ Hoàng Hiệp có sức sống vượt thời gian, lắng sâu trong tâm tưởng của không chỉ một thế hệ người Việt. Hơn nửa thế kỷ qua, Vĩnh Linh - Quảng Trị, miền đất nhiều giằng xé chia ly, nơi vĩ tuyến 17 chia cắt đất nước trong 21 năm, trong tôi luôn là vùng đất nặng ân tình, in dấu những năm tháng không quên.

1. Mùa xuân năm 1972, đúng mùng Một Tết Nhâm Tý, lần đầu tiên tôi nhìn thấy quang cảnh cầu Hiền Lương và dòng sông Bến Hải. Trên vùng đất đạn bom cày xới không còn sự sống, dòng sông nhỏ vẫn xanh trong một cách lạ kỳ trong nắng sớm. Khoảnh khắc ấy tôi chợt nhớ đến câu thơ của nhà thơ Hy Lạp nổi tiếng Menelaos Loudemis:

“Việt Nam đất nước biếc xanh
Và dài như một chiếc đàn bầu
Mà sợi tơ đàn bỗng bị đứt ngang
Nơi chiếc cần đàn: Dòng sông Bến Hải”

Tôi viết trong nhật ký chiến trường khi lần đầu qua dòng sông giới tuyến: “Trong khi chờ đò, tôi đứng trên một mỏm đất cao nhìn sang bên kia sông. Một cảm giác thật đặc biệt. Vành đai trắng im lìm. Dốc Miếu ngay trước mặt. Xa xa là Cồn Tiên bên phải, đồi 31 bên trái. Xa hơn nữa là Cửa Việt. Con đường số 1, đoạn gần giới tuyến bỏ hoang đã lâu, cỏ mọc um tùm. Mặt đường chi chít các hố pháo, hố bom. Giới tuyến im ắng lạ thường. Thỉnh thoảng chỉ nghe tiếng pháo đề - pa đâu đó trong ánh sáng của những trái hỏa châu luôn lơ lửng trên bầu trời. Cảm giác ấy có vẻ như đánh lừa người bình thường. Vì trong lòng đất, trong những dải cát dài dọc theo bờ sông, cả một cuộc sống vẫn đang tiếp diễn. Cuộc sống ấy đang đợi chúng tôi. O du kích mũ tai bèo, quàng ngang chiếc khăn dù cùng con đò như hiện ra từ trong cổ tích. Mặt sông loáng ánh chiều tà, in hình cây cầu Hiền Lương xiêu vẹo và chơ vơ giữa dòng. Trong lòng cây cầu ấy có một vết sơn trắng hằn ngang. Đấy là ranh giới mỏng manh phân chia hai miền đất nước chúng ta, mà để xóa đi lằn ranh ấy, máu hàng triệu người đã đổ”.

Chuyến đi ấy, tôi về đội du kích xã Gio Mỹ. Cuộc gặp gỡ với những người du kích trẻ dưới chân đồi 31, bên dòng sông Hiền Lương để lại ấn tượng khó quên. Tôi đã chụp ảnh nữ du kích Thu Hồng, một cô gái tuổi tròn đôi mươi, đang là học sinh miền Nam trên đất Bắc thì tình nguyện về quê hương tham gia chiến đấu. Thu Hồng đã hy sinh ngay trong trận đánh mở màn khi cùng đồng đội tấn công đồn Bến Ngự. Bức ảnh tôi chụp đã kịp lưu lại được hình ảnh đẹp về một nữ du kích Gio Linh.

2. Có rất nhiều điều tôi không thể quên trong “mùa hè đỏ lửa” 1972: Những chuyến đi trên vành đai điện tử giữa bom B52, pháo biển suốt ngày đêm. Những lần hành quân theo các mũi tiến công qua Gio Linh, Cam Lộ, Đông Hà… và có mặt ở thị xã Quảng Trị ngày đầu giải phóng. Kỷ niệm tham dự lễ ra mắt chính quyền cách mạng ở Bích La Đông, quê hương Tổng Bí thư Lê Duẩn. Những ngày cùng bộ đội và du kích các xã Triệu Hòa, Triệu Trạch trong chiến dịch chống phản kích…

Mãi đọng lại trong tôi hình ảnh những con người Quảng Trị: Nữ giao liên Nguyễn Thị Phiếu đưa chúng tôi qua những bãi bom bi chưa nổ để kịp về thị trấn Cam Lộ giữa những ngày chiến dịch. O Khuya, cán bộ nằm hầm gần ba năm ở Triệu Trạch, mấy ngày đầu giải phóng chưa dám ra ngoài vì chưa quen ánh sáng mặt trời. Nữ du kích bắn tỉa nổi tiếng Hoàng Thị Chẩm cùng bà con xã Trung Hải đốt lửa trên đồng để giải phóng đất đai khỏi bom mìn, bắt đầu cuộc sống mới trên quê hương…

Tôi nhớ chuyến đi đầu tiên về Cửa Tùng, cửa sông nhỏ hiền hòa, thân thuộc. Những đồi cát nhỏ, hàng phi lao xanh thẫm, nước biển xanh trong. Những chiến hào xẻ sâu vào lòng đất, những nhà hầm, địa đạo chìm nổi. Trên trời máy bay do thám OV10 lơ lửng suốt đêm ngày, để hễ có dấu hiệu của sự sống là lập tức pháo từ biển, từ các căn cứ bên kia giới tuyến sẽ chụp xuống.

Chúng tôi vào địa đạo Vịnh Mốc, xuống các ngách hầm sâu, nơi trú ngụ cho sự sống kiên cường. Thật bất ngờ là cuộc sống trong các làng hầm vẫn rất gọn gàng, ngăn nắp. Có cả nơi hội họp, có giếng nước, có trạm cứu thương, có những đứa trẻ được sinh ra trong lòng đất... Trong sổ tay của mình, tôi ghi mấy câu thơ chợt đến:

“Chẳng có bóng cau xõa ngang trời
Những đám mây trôi, các cô gái làng đùa nghịch...
Chỉ mạch nước ngàn đời trong vắt
Giếng giữa lòng địa đạo hầm sâu...”

Vĩnh Linh trong 1.440 ngày đêm chống chiến tranh phá hoại, kẻ thù đã trút xuống hơn nửa triệu tấn bom, 700.000 quả đạn pháo. Bình quân một ki-lô-mét vuông có 600 tấn bom và 88 quả đạn pháo. Người Vĩnh Linh, từ cụ già đến em bé, mỗi người phải hứng chịu bảy tấn bom và 10 quả pháo...

Bên kia sông, huyện Gio Linh nằm trên vành đai trắng, nơi Mỹ và quân đội Sài Gòn xây dựng hàng rào điện tử McNamara. Cả một vùng làng mạc trù phú bị cào ủi, san bằng... Đi qua chiến tranh, cả Gio Linh, Vĩnh Linh có hơn 200 ngôi làng thì chỉ có đúng ba nửa làng tạm gọi là nguyên vẹn, còn lại tất cả đều bị tàn phá.

3. Mùa xuân năm 1973. Sau hai tháng trở ra Hà Nội, tôi quay lại Quảng Trị cùng nhà nhiếp ảnh Chu Chí Thành. Chúng tôi có nhiệm vụ thông tin về việc triển khai Hiệp định Paris vừa được ký kết, nhất là việc trao trả tù binh ở bờ sông Thạch Hãn cùng các hoạt động gìn giữ hòa bình, xây dựng chính quyền, ổn định cuộc sống của người dân tại vùng đất chiến tranh tàn phá khốc liệt này. Chúng tôi đã chứng kiến niềm vui của hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ ta sau những năm lao tù được trở về trong vòng tay đồng chí, đồng đội, cũng như niềm vui của những người lính Sài Gòn được trao trả cho phía bên kia. Khát vọng hòa bình, đoàn tụ là mong mỏi chung của mọi người Việt Nam.

Trong chuyến đi về vùng giáp ranh ở Triệu Phong, chúng tôi đã chứng kiến các cuộc gặp gỡ, giao lưu giữa những người lính của hai bên, tạo các điểm “hòa hợp”. Một người lính Sài Gòn chia sẻ với tôi: “Mệt mỏi lắm rồi mấy anh ơi! Tui chỉ mong được đến ngày về quê, giúp tía má mần mấy công đất. Có cô nào thương cưới làm vợ, có con cho ông già bà già vui lòng. Vậy thôi!”.

Những bức ảnh về “Hai người lính” của nhà nhiếp ảnh Chu Chí Thành ra đời trong hoàn cảnh như vậy. Đấy là những hình ảnh rất quý về một khoảnh khắc lịch sử hiếm hoi.

Sau lần ấy, tôi còn nhiều dịp trở lại Quảng Trị. Cuối năm 1974, tôi vào tăng cường cho Phân xã Vĩnh Linh. Năm 1975, tôi đi chiến dịch Hồ Chí Minh, dừng chân ở Quảng Trị trước khi vào Huế, Đà Nẵng, rồi theo đoàn quân thần tốc vào tận Sài Gòn.

4. Những năm gần đây, lần nào thăm lại Quảng Trị tôi cũng đến nghĩa trang liệt sĩ Dốc Miếu, nơi có mộ liệt sĩ Thu Hồng để thắp hương tưởng nhớ chị và các liệt sĩ. Tôi có dịp gặp lại những người du kích từ hơn 50 năm trước. Bao nhiêu năm gặp lại, tình cảm vẫn rất chân thành, thân thiết. Anh Nguyễn Văn Em vẫn nhớ về cuốn sổ nhật ký của liệt sĩ Thu Hồng mà anh nhờ tôi cầm ra Vĩnh Linh để chuyển cho ba má chị. Anh Trần Xuân Tiếp kể về những lần tôi cùng các đồng nghiệp khi đi công tác ghé lại nơi đóng quân của đội du kích như địa chỉ thân quen. Chị Nguyễn Thị Thỉu còn nhớ lần đưa tôi và nhà nhiếp ảnh Xuân Lâm đi chụp ảnh ở khu tập trung Quán Ngang những ngày đầu giải phóng...

Người thân và đồng đội bên mộ liệt sĩ Thu Hồng tại nghĩa trang liệt sĩ Gio Linh 3-2024.

Mùa xuân năm 2024, bên thềm những ngày tháng Tư lịch sử, tôi và anh trai - nhà báo, nhà văn Trần Mai Hạnh - thực hiện cuộc hành trình về chiến trường xưa, dọc theo chiều dài đất nước. Một chuyến đi chúng tôi muốn thực hiện từ lâu. Một hành trình trở về những năm tháng xa xanh, về với những vùng đất, những con người với nhiều gắn bó. Những cuộc gặp gỡ ấm áp, tin cậy, ân tình, giúp chúng tôi tăng thêm tình yêu cuộc sống và khơi dậy những dự định sáng tạo mới.

Chúng tôi qua cầu Hiền Lương. Nửa thế kỷ vĩ tuyến 17 đã im tiếng súng. Ký ức về những năm tháng đã xa ấy vẫn nguyên vẹn và sống động. Ngày nay, quang cảnh Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ, Đông Hà… đã hoàn toàn đổi khác. Những con đường mới, những khu dân cư mới chen nhau, khó lòng tìm thấy những dấu vết xưa. Cầu Hiền Lương mới bắc qua sông Bến Hải rộng và đẹp hơn nhiều, bên cạnh cây cầu cũ biểu tượng của một thời.

Tại nghĩa trang Dốc Miếu, chúng tôi gặp lại những đồng đội của chị Thu Hồng và cả những người em ruột của chị từ Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, từ Huế cùng có mặt. Bên mộ liệt sĩ Thu Hồng, tôi đọc bài thơ “Tuổi Hai Mươi” viết về người con gái ấy:

“Cát trắng hôm nay níu bước chân về
Bao la nắng và xôn xao biển hát
Kể về người con gái trắng trong như ngọc
Giữa lòng cát quê hương vẫn sáng tựa trăng rằm”

Ngay trên cầu Hiền Lương, chúng tôi đã gặp lại chị Hoàng Thị Chẩm, nữ dũng sĩ bắn tỉa nổi tiếng trên vành đai điện tử. Sau hòa bình, o Chẩm đã có một gia đình hạnh phúc, yên ấm. Ngoài công việc đồng áng, chị còn trở thành người hộ sinh tình nguyện, giúp chăm sóc sức khỏe cho bà con trong vùng. Nhiều đứa trẻ ra đời trên mảnh đất từng là nơi đạn bom, chết chóc và chia ly này, dưới bàn tay của bà đỡ Hoàng Thị Chẩm.

Như bao bạn bè cùng lứa, trên mảnh đất này, tôi đã gửi lại những năm tháng trẻ trung, gian khó và đáng nhớ nhất trong cuộc đời mình. Quảng Trị - Vĩnh Linh là một miền ký ức mãi còn thao thức.

Trần Mai Hưởng, nguyên Tổng Giám đốc TTXVN

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/mien-ky-uc-mai-con-thao-thuc-748028.html