Nhìn lại vụ Mỹ bắt giữ lãnh đạo Panama Manuel Noriega năm 1989

một ngày trướcBài gốc

Rạng sáng ngày 20/12/1989, hơn 24.000 binh sĩ Mỹ, với sự yểm trợ của hàng trăm trực thăng và máy bay ném bom, mở chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm kiểm soát Panama. Mục tiêu trọng tâm là bắt giữ Tướng Manuel Noriega – nhà lãnh đạo quân sự Panama, người từng là đồng minh thân cận của Mỹ và là “nguồn tin chiến lược” của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), nhưng sau đó bị truy tố với cáo buộc buôn bán ma túy.

Các đặc vụ Cục Phòng chống Ma túy Mỹ (DEA) áp giải ông Manuel Noriega lên máy bay từ Panama City tới Miami, ngày 4/1/1990. Ảnh: Không quân Mỹ

Khi bom và tên lửa Mỹ dội xuống thủ đô Panama City, quân đội Mỹ nhanh chóng chiếm giữ các căn cứ quân sự và hệ thống cảng trọng yếu của Panama. Tổng thống Mỹ khi đó là George H.W. Bush phát biểu trước toàn dân, khẳng định ông “không dễ dàng đưa ra quyết định này”, đồng thời nêu 4 lý do cho việc phát động chiến dịch: bảo vệ khoảng 40.000 công dân Mỹ tại Panama, hỗ trợ khôi phục dân chủ, chống tội phạm ma túy và bảo đảm an toàn cho các hiệp ước liên quan tới Kênh đào Panama.

Trong vòng 72 giờ, chiến dịch mang tên “Just Cause” (Lý do Chính đáng) đã đạt được hầu hết các mục tiêu quân sự chiến lược. Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Manuel Noriega vẫn chưa bị bắt. Ông này trốn chạy và xin tị nạn trong trụ sở Phủ Sứ Tòa thánh Vatican tại Panama City.

Quân đội Mỹ bao vây khu vực này, sử dụng hệ thống loa công suất lớn để phát nhạc suốt ngày đêm như một biện pháp chiến tranh tâm lý, trong đó có các ca khúc “Panama” (Van Halen) và “Danger Zone” (Kenny Loggins). Đến ngày 3/1/1990, ông Noriega đầu hàng và bị các đặc vụ Cục Phòng chống Ma túy Mỹ (DEA) áp giải.

Cộng tác viên cấp cao CIA

Sự sụp đổ nhanh chóng của ông Noriega gây bất ngờ cho nhiều nhà quan sát chính sách Mỹ tại Mỹ Latin. Từ thập niên 1960, ông Noriega là một trong những cộng tác viên cấp cao và gắn bó lâu năm nhất của CIA tại khu vực.

Trong giai đoạn cuối thập niên 1970, khi ông George H.W. Bush còn là Giám đốc CIA, ông Noriega nhận mức thù lao khoảng 110.000 USD/năm.

Theo Giáo sư Michael Grow (Đại học Ohio), Noriega là “đồng minh hữu dụng trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh”, có mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với quân đội và cơ quan tình báo Mỹ, thường xuyên cung cấp thông tin giá trị.

Thời điểm đó, ông Noriega cũng được coi là đối tác của Mỹ trong “cuộc chiến chống ma túy” tại Mỹ Latin. DEA từng trao nhiều bằng khen cho ông vì hỗ trợ bắt giữ các đường dây buôn cocaine và rửa tiền tại Panama. Đến năm 1987, lãnh đạo DEA vẫn ca ngợi “cam kết mạnh mẽ” của ông Noriega đối với các nỗ lực chống ma túy.

Trên thực tế, Noriega không chỉ phục vụ lợi ích của Washington. Trong thời gian hợp tác với CIA và DEA, ông cũng nhận tiền từ các băng đảng ma túy Colombia, đặc biệt là cartel Medellín.

Theo Giáo sư Grow, Noriega “luôn làm việc cho cả hai phía”, vừa hợp tác với Mỹ, vừa duy trì quan hệ chặt chẽ với các nhóm lợi ích khác, miễn là mang lại lợi ích tài chính.

Nhờ hỗ trợ các cartel vận chuyển cocaine qua Panama sang Mỹ, Noriega nhận khoản tiền từ 100.000–200.000 USD cho mỗi chuyến bay, cùng khoản hoa hồng hằng tháng lên tới 4 triệu USD. Đến năm 1989, tài sản ước tính của ông vào khoảng 200–800 triệu USD.

Giới chức Mỹ biết về các hoạt động hai mặt này từ thập niên 1970, song vẫn “nhắm mắt bỏ qua” vì Noriega đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động kiềm chế phong trào cánh tả ở khu vực Mỹ Latin.

Từ bạn thành thù

Mối quan hệ giữa Mỹ và ông Noriega bắt đầu rạn nứt từ năm 1986, khi nhà báo Seymour Hersh (The New York Times) công bố loạt điều tra về hành vi buôn ma túy và vi phạm nhân quyền của nhà lãnh đạo Panama.

“Noriega vấp phải quá nhiều chỉ trích gay gắt ở Mỹ đến nỗi chính quyền Reagan và Bush không còn lý do gì để tiếp tục giữ ông ta làm đồng minh nữa”, Giáo sư Grow cho hay.

Căng thẳng leo thang năm 1989 – năm đầu nhiệm kỳ của Tổng thống Bush. Trong cuộc bầu cử tổng thống Panama, ông Noriega đã cho dừng kiểm phiếu khi phe đối lập có dấu hiệu dẫn trước. Biểu tình bùng phát nhưng bị lực lượng của ông Noriega dập tắt.

Tháng 10/1989, một nhóm sĩ quan quân đội chống Noriega tiến hành đảo chính bất thành. Chính quyền Tổng thống Bush bị bất ngờ và đã không hành động nhanh chóng. Phe của ông Noriega đã dập tắt được cuộc đảo chính. Điều này khiến dư luận Mỹ chỉ trích chính quyền ông Bush “bỏ lỡ cơ hội vàng”.

Nhà Trắng sau đó bắt đầu chuẩn bị một chiến dịch quân sự quy mô lớn - nhưng cần một “lý do chính đáng”. Điều đó đã đến vào ngày 16/12/1989, khi một lính thủy đánh bộ Mỹ đang nghỉ phép bị bắn chết tại chốt kiểm soát của lực lượng Panama. Hai nhân chứng Mỹ khác cũng bị bắt giữ và hành hung. Sự việc trở thành “ngòi nổ” cho chiến dịch Just Cause.

Bắt giữ và xét xử

Về mặt pháp lý, chiến dịch không được tuyên bố là “hành động chiến tranh” mà được xác định là chiến dịch của DEA nhằm bắt giữ một nghi phạm ma túy - người đã bị tòa án liên bang Mỹ truy tố từ năm 1988. Vì là hoạt động thực thi pháp luật, Tổng thống Bush không cần sự phê chuẩn của Quốc hội theo Đạo luật Quyền lực Chiến tranh.

Tại Mỹ, tòa án liên bang ở Miami tuyên phạt ông Noriega 40 năm tù về các tội danh buôn ma túy, rửa tiền và phạm tội có tổ chức (sau đó được giảm án). Năm 2011, ông được chuyển về Panama thụ án và qua đời tại đây năm 2017.

Ở Panama, dù ông Noriega bị lên án vì tội ác và tham nhũng, nhưng việc Mỹ sử dụng bom và hỏa lực lớn tại Panama City đã gây thương vong dân sự nghiêm trọng, đặc biệt tại các khu dân cư nghèo như El Chorrillo, Maranṍn và Caledonia.

Số liệu về thương vong dân sự trong chiến dịch đến nay vẫn chưa thống nhất - các ước tính dao động từ khoảng 500 đến vài nghìn người. Phía Mỹ ghi nhận 20 binh sĩ thiệt mạng.

Hoàng Phạm/VOV.VN

Nguồn VOV : https://vov.vn/the-gioi/nhin-lai-vu-my-bat-giu-lanh-dao-panama-manuel-noriega-nam-1989-post1259568.vov