Thế giới nín thở về đất hiếm trong hội nghị thượng đỉnh Trung – Mỹ

một giờ trướcBài gốc

Trước hội nghị thượng đỉnh Trung – Mỹ, vấn đề đất hiếm luôn rất nóng bỏng. Vào tháng 4 năm ngoái, khi cuộc chiến thương mại với Washington có dấu hiệu leo thang căng thẳng, Bắc Kinh đã chính thức áp đặt các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với bảy nguyên tố đất hiếm, đồng thời bao trùm luôn cả các loại nam châm mạnh được tạo ra từ những nguyên tố này.

Đến tháng 10, Trung Quốc tiếp tục công bố thêm các biện pháp kiểm soát bổ sung. Dù vậy, việc thực thi những quy định mới này vẫn đang tạm dừng cho đến tháng 11 năm nay, như một phần của thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Đất hiếm là chủ đề nóng trong nghị sự Trung - Mỹ

Cú sốc nguồn cung đất hiếm và rào cản hành chính đối với thị trường toàn cầu

Trung Quốc hiện đang tinh chế khoảng 80% đến 90% lượng đất hiếm của toàn thế giới, một vị thế áp đảo mang lại cho họ quyền lực to lớn trên bàn cờ thương mại quốc tế. Các lệnh hạn chế được ban hành vào tháng 4 năm ngoái đã áp dụng chế độ cấp phép xuất khẩu công dụng kép của Trung Quốc đối với bảy loại đất hiếm trung và nặng. Động thái này đặc biệt gây khó khăn cho các nhà sản xuất ô tô toàn cầu, những doanh nghiệp vốn phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung cấp nam châm từ quốc gia châu Á này để cung cấp năng lượng cho các dòng xe điện.

Khoảng thời gian từ tháng 4/2025 đến tháng 3 năm nay, lượng xuất khẩu nam châm vĩnh cửu đất hiếm của Trung Quốc đã giảm xuống mức 58,1 triệu kg, tương đương mức giảm 4% so với cùng kỳ năm trước về mặt khối lượng. Dù vậy, giá trị xuất khẩu lại tăng nhẹ, đạt mức 2,8 tỉ USD. Những con số thống kê này bao gồm cả nam châm đất hiếm hiệu suất cao thuộc diện kiểm soát xuất khẩu và những loại không bị hạn chế, do hệ thống mã hàng hóa của Trung Quốc không có sự phân biệt rõ ràng giữa hai danh mục này.

Đối với các nhà sản xuất, một năm sống trong tình trạng bất ổn về nguồn cung là sự pha trộn giữa những hậu quả tốn kém và cả những kết quả hiệu quả bất ngờ, khi người mua buộc phải tìm kiếm các nguồn cung thay thế hoặc tinh chỉnh thiết kế để giảm sự phụ thuộc.

Nabeel Mancheri, một chuyên gia về đất hiếm có trụ sở tại Bỉ, đánh giá rằng đối với hầu hết các ứng dụng, chuỗi cung ứng hiện đã bình thường hóa với một khoảng thời gian chờ đợi nhất định để xin được giấy phép. Ông cho biết quy trình xin giấy phép công dụng kép đã tạo ra độ trễ ít nhất ba tháng cho quá trình thu mua. Đi kèm với đó là gánh nặng khổng lồ về mặt thủ tục hành chính và rủi ro thương mại khi các công ty phải giao nộp thông tin chi tiết về sản phẩm cuối cùng.

Hầu hết các nhà sản xuất thiết bị gốc và các nhà cung cấp cấp một ở thế giới phương Tây đều tuân thủ các yêu cầu đó, nhưng độ trễ và một vài trục trặc vẫn tiếp tục diễn ra. Đáng chú ý, do Bắc Kinh đã đưa các cân nhắc về an ninh quốc gia vào hệ thống mới của mình, các công ty quốc phòng và các doanh nghiệp liên quan hoàn toàn không nhận được vật liệu, đẩy họ vào một tình thế vô cùng nan giải.

Chiến lược thích ứng và nỗ lực tái thiết kế sản phẩm của doanh nghiệp

Những khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn cung ứng không dừng lại ở các loại nam châm thành phẩm mà còn lan rộng sang các dạng đất hiếm trung gian, vốn là nguyên liệu thiết yếu được sử dụng trong hàng loạt ứng dụng công nghệ cao. Tính trên tổng thể, xuất khẩu hợp chất đất hiếm của Trung Quốc đã giảm 17% về mặt giá trị.

Phân tích sâu hơn vào từng loại vật liệu cụ thể, xuất khẩu oxit yttri, dysprosium và terbium của Trung Quốc đã chứng kiến mức giảm nghiêm trọng, lần lượt là 53%, 65% và 59% về mặt khối lượng. Yttri là một thành phần quan trọng được sử dụng trong các lớp phủ nhiệt cho động cơ phản lực và tua-bin khí, do các công ty như Oerlikon Surface Solutions của Thụy Sĩ sản xuất.

Manoj Kamatkar, giám đốc thu mua toàn cầu của công ty này, đã chia sẻ tại một cuộc hội thảo ở Washington vào tháng trước rằng họ đang tích cực theo đuổi nhiều giải pháp khác nhau với các nhà cung cấp. Các biện pháp này bao gồm việc rút dần hàng dự trữ và tăng cường tái chế, mặc dù ông thừa nhận có thể mất một năm hoặc thậm chí lâu hơn để các nguồn cung cấp thay thế thực sự sẵn sàng hoạt động.

Sức ép này đang buộc các tập đoàn lớn phải thay đổi tư duy kỹ thuật từ tận gốc rễ. Samuel Stein, một kỹ sư vật liệu tại Lockheed Martin, cho biết gã khổng lồ trong lĩnh vực quốc phòng này đang ngày càng hướng tới việc thiết kế các hệ thống mà không cần sử dụng một số vật liệu đang bị hạn chế. Động thái này cho thấy nỗ lực thoát khỏi sự phụ thuộc bằng con đường đổi mới kỹ thuật.

Ở một quy mô nhỏ hơn, Nanalysis Scientific Corp, một công ty của Canada chuyên sản xuất các công cụ chụp cộng hưởng từ (MRI) cho lĩnh vực y tế, cũng đang vạch ra những bước thích ứng quyết liệt. Người sáng lập Sean Krakiwsky chia sẻ trong một cuộc gọi báo cáo thu nhập vào tháng trước rằng những thách thức đáng kể trong việc tiếp cận kim loại đất hiếm và nam châm thực chất lại là một điều may mắn.

Những thay đổi bắt buộc đối với việc tìm kiếm nguồn cung ứng và sản phẩm của Nanalysis Scientific đã giúp họ kéo giảm chi phí hoạt động. Họ đã trực tiếp giải quyết các bài toán về khoa học vật liệu liên quan đến thành phần nam châm và những hạn chế đối với nguyên tố đất hiếm nặng tại thị trường Trung Quốc, lèo lái qua vùng khó khăn này và tạo ra những loại nam châm có chi phí thấp hơn nhiều trong khi vẫn phục vụ hoàn hảo cho mục đích ban đầu.

Regal Rexnord, một công ty Mỹ chuyên sản xuất động cơ điện và các thành phần truyền tải điện, cũng báo cáo những tín hiệu tích cực. Giám đốc tài chính Robert Rehard khẳng định họ đang nỗ lực vượt qua các rào cản chuỗi cung ứng từng làm tổn hại đến thu nhập của hãng vào năm ngoái và dự kiến sẽ hoàn toàn gác lại các vấn đề về nam châm đất hiếm vào khoảng giữa năm nay.

Cột mốc 2027 và động lực định hình lại bản đồ nguồn cung toàn cầu

Trong khi các nhà sản xuất đang nín thở theo dõi kết quả của hội nghị thượng đỉnh tại Bắc Kinh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, các công ty phục vụ lĩnh vực quốc phòng của Mỹ cũng đang gấp rút chuẩn bị cho một yêu cầu pháp lý quan trọng. Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng Quốc gia của Mỹ sẽ chính thức loại trừ hoàn toàn đất hiếm của Trung Quốc khỏi các hệ thống quốc phòng của nước này và quy định này dự kiến sẽ có hiệu lực vào ngày 1/1/2027.

David Merriman từ Project Blue dự báo động thái này sẽ tạo ra một cuộc tranh giành gay gắt đối với bất kỳ nguồn nguyên liệu thay thế nào có thể tìm được và những mức giá cao dành cho các loại đất hiếm nặng hơn sẽ được duy trì cho đến tận năm sau.

Sự bất ổn về xuất khẩu của Trung Quốc càng kéo dài, cơ hội lại càng rộng mở cho những doanh nghiệp đang tìm cách thiết lập một chuỗi cung ứng thay thế. Các công ty trên toàn cầu đang ráo riết chớp lấy thời cơ này. Lynas của Úc, công ty đã bắt đầu tách một số loại đất hiếm nặng vào năm ngoái, đã bảo đảm được các thỏa thuận giá sàn vững chắc từ thị trường Nhật Bản và Mỹ.

Cùng lúc đó, Neo Performance Materials của Canada đã công bố vào tháng 4 rằng họ đã đưa vào hoạt động một quy trình tách đất hiếm nặng tại nhà máy tinh chế ở Estonia. Tại Mỹ, Energy Fuels cũng đã ghi nhận thành công trong việc sản xuất oxit dysprosium tại cơ sở của họ ở bang Utah vào cuối năm ngoái.

Kết quả tài chính của những công ty nắm bắt được xu hướng này đang cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ. Arnold Magnetics, đơn vị chuyên sản xuất nam châm samarium coban rất quan trọng đối với các ứng dụng quốc phòng, đã chứng kiến thu nhập trước lãi vay, thuế, khấu hao và khấu trừ của họ tăng gấp đôi trong ba tháng tính đến tháng 12 năm ngoái so với cùng kỳ năm trước.

Elias Sabo, Giám đốc điều hành của Compass Diversified, công ty cổ phần tư nhân sở hữu Arnold, nhìn nhận rằng dù các hạn chế của Trung Quốc gây ra lực cản ban đầu, chúng cũng đồng thời làm nổi bật những lực đẩy thuận lợi dài hạn cho hoạt động kinh doanh của họ. Công ty này hiện đang lên kế hoạch mở rộng mạnh mẽ quy mô hoạt động tại Thái Lan.

Nhu cầu về một nguồn cung nam châm đất hiếm an toàn về mặt địa chính trị tiếp tục tăng lên khi khách hàng ngày càng ưu tiên những nguồn cung cấp đáng tin cậy bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Quá trình chuyển dịch này báo hiệu một sự thay đổi sâu sắc và dài hạn trong cấu trúc chuỗi cung ứng công nghệ và quốc phòng của toàn cầu.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/the-gioi-nin-tho-ve-dat-hiem-trong-hoi-nghi-thuong-dinh-trung-my-251670.html